Ammoniak in lucht, 2005-2025

Trend jaargemiddelde concentraties ammoniak in lucht vrij stabiel

De jaargemiddelde ammoniakconcentratie in de lucht is in de periode 2005-2025 vrij stabiel. In 2025 was de jaargemiddelde gemeten ammoniakconcentratie 6,1 µg/m³. De variatie van jaargemiddelde concentraties in de afgelopen jaren is bijna geheel te verklaren uit verschillen in meteorologische omstandigheden tussen de jaren. In de jaren 2018 en 2019 zijn de ammoniakconcentraties aanzienlijk hoger dan in de jaren daarvoor. Dit komt vooral door de warme, zonnige en droge weersomstandigheden in die jaren. De lage concentraties in 2023 en 2024 zijn vooral het resultaat van de grote hoeveelheid neerslag in deze jaren. 

Voor het volgen van de ontwikkeling van de concentraties in de tijd zijn de Gradko metingen van de 8 locaties van het landelijk meetnet luchtkwaliteit (LML) gecombineerd met de gebiedsgemiddelden van 27 MAN-gebieden die al vanaf de start (2005) onderdeel zijn van het Meetnet Ammoniak Nederland (MAN). Het RIVM gebruikt hiervoor steeds dezelfde meetlocaties, omdat door wijzigingen een vertekend beeld van de ontwikkeling van de concentraties in de tijd ontstaat. 

Modelberekeningen nodig voor landsdekkend beeld ammoniakconcentratie

Voor een landsdekkend beeld van de ammoniakconcentratie gebruikt het RIVM modelberekeningen, die elk jaar geijkt worden aan metingen. De kaart toont de hoogste berekende concentraties in gebieden met veel emissies. Langs de kust zijn de concentraties het laagst. Dit komt doordat daar relatief schone lucht het land binnenkomt en er weinig bronnen van ammoniak aanwezig zijn.  

Werkwijze metingen van ammoniakconcentraties in de lucht

Het RIVM meet de concentratie van ammoniak in de lucht in het Meetnet Ammoniak Nederland (MAN) met simpele apparatuur: passieve samplers. Deze passieve samplers worden ook wel Gradko meetbuisjes genoemd. De meetbuisjes meten de gemiddelde ammoniakconcentratie in de lucht over een hele maand. In het MAN meet het RIVM op meer dan 300 meetpunten in ruim 80 Natura 2000-gebieden. Sinds 2021 meet het RIVM ook op 18 andere plekken. Deze 18 overige meetpunten hebben tot doel om de concentraties buiten de natuurgebieden beter in beeld te krijgen. Daarnaast meet het RIVM op 8 meetstations van het landelijk meetnet luchtkwaliteit (LML) elk uur met geavanceerde apparatuur (miniDOAS) de ammoniakconcentratie in de lucht. Op deze meetstations wordt ook de gemiddelde ammoniakconcentratie over de hele maand gemeten met Gradko meetbuisjes. Deze gelijktijdige metingen gebruikt het RIVM om de MAN-metingen te ijken.

Bronnen

De agrarische sector is de belangrijkste bron voor ammoniak in de lucht. Ammoniak komt vrij uit stallen, mestopslagen, bij aanwending van (kunst)mest op het land en tijdens beweiding. Deze bronnen nemen in totaal ca. 85% van de emissie in Nederland voor hun rekening (Emissieregistratie, dit percentage is zonder particuliere landbouwactiviteiten).

Gedrag in de atmosfeer

Ammoniak is een gasvormige component. De concentraties van ammoniak zijn dichtbij bronnen hoog en nemen met de afstand van de bron snel af door verdunning. In de atmosfeer heeft ammoniak  een verblijftijd  in de orde van enkele uren tot een dag. Ammoniak in de atmosfeer kan afnemen door droge en natte depositie. Daarbij deponeert slechts een beperkte hoeveelheid van de uitgestoten ammoniak dichtbij de bron. Zie deze infographic voor meer informatie over verspreiding en depositie van ammoniak.

Ammoniak wordt daarnaast in de atmosfeer in combinatie met zwaveldioxide en stikstofdioxide ook omgezet in ammoniumsulfaat en ammoniumnitraat. Ammoniumsulfaat en ammoniumnitraat zijn zogeheten secundaire aerosolen; ze leveren een substantiële bijdrage aan de fijnstofconcentraties. In de vorm van ammoniumsulfaat of ammoniumnitraat kan de uitgestoten ammoniak over veel grotere afstanden getransporteerd worden.

Effecten

Ammoniak levert een bijdrage aan de vermesting en de potentiële verzuring van de bodem en het bodem- en oppervlaktewater. De depositie van alle stikstofcomponenten (waaronder ammoniak) en zwavel draagt bij aan veranderingen in de bodemchemie, de (oppervlakte)waterkwaliteit en het biodiversiteitsverlies in de natuur.