Belasting van het oppervlaktewater door landbouw en natuur, 1990-2023
Door een recordhoeveelheid neerslag is de uit- en afspoeling van de nutriënten stikstof en fosfor vanaf landbouw- en natuurgronden in 2023 ruim 50% hoger dan in 2022. Landbouw en natuur hebben in 2023 dan ook een aandeel van 70% voor stikstof en 75% voor fosfor in de landelijke belasting van het oppervlaktewater; voor de zware metalen is de bijdrage 12% voor koper, 18% voor zink, 85% voor cadmium en 60% voor nikkel.
Trends uit- en afspoeling nutriënten
De uit- en afspoeling van stikstof en fosfor uit landbouwgronden en natuurlijke bodems wordt niet alleen bepaald door ontwikkelingen in de bodembelasting maar ook door de fluctuaties in de jaarlijkse hoeveelheid neerslag. In de Emissieregistratie worden de cijfers gepubliceerd op basis van de werkelijke weerjaren, waardoor de variatie in neerslag terug is te vinden in de hele tijdreeks. De uit- en afspoeling van stikstof en fosfor is in droge jaren zoals 2018 en 2022 dan ook beduidend lager dan in omliggende jaren. Door een recordhoeveelheid neerslag was de uit- en afspoeling in 2023 weer veel hoger dan in 2022. In 2023 was 24% van de uit- en afspoeling van stikstof afkomstig van natuurgronden. Voor fosfor was dat 23%.
Erfafspoeling, mee-mesten sloten en glastuinbouw
Binnen de doelgroep landbouw wordt een inschatting gemaakt van de bron erfafspoeling en van de mest die onbedoeld bij het uitrijden in sloten terecht komt, het zogeheten mee-mesten van sloten. Erfafspoeling betreft de hoeveelheden nutriënten die vanuit opslag van kuilvoer op het erf van veeteeltbedrijven met hemelwater afspoelen naar omliggende oppervlaktewateren. De bijdrage van deze 2 bronnen aan het totaal van de belasting vanuit de doelgroep landbouw bedraagt in 2023 bijna 2% voor stikstof en 4% voor fosfor. Een andere kleine bron is ook de rechtstreekse emissie naar oppervlaktewater vanuit de glastuinbouw. Deze bedraagt voor zowel stikstof als voor fosfor 0,5% van de totale belasting vanuit landbouw en natuur.
Trends uit- en afspoeling zware metalen 1990-2023
Voor de zware metalen is de uit- en afspoeling doorgerekend voor de reeks tot 2019. Deze cijfers zijn door gekopieerd naar 2020 t/m 2023. Door maatregelen is de toevoer van metalen naar landbouwbodems afgenomen, onder andere door regelgeving die de gehalten zware metalen in veevoer aan een maximum bindt. Ook worden bij de kunstmestproductie schonere grondstoffen gebruikt. De daling van de toevoer is niet altijd uit de gepresenteerde cijfers van de belasting van het oppervlaktewater af te lezen, omdat net zoals bij stikstof en fosfor de uit- en afspoeling van metalen uit landbouwgronden en natuurlijke bodems sterk wordt beïnvloed door de neerslaghoeveelheden.
Als de uit- en afspoeling van metalen voor alle jaren wordt berekend voor een meteorologisch gemiddeld jaar, dan is er nauwelijks een trend zichtbaar. Dit komt door de sterke binding van metalen aan de bodem waardoor er een sterk dempende werking is van veranderingen in de bodembelasting (Renaud et al., 2015).
Bronnen
- EmissieRegistratie (2025). Website Emissieregistratie: jaarcijfers 2023. RIVM, Bilthoven; PBL, Den Haag; CBS, Den Haag; RWS-WVL, Lelystad; WEnR, Wageningen; Deltares, Utrecht; RVO, Utrecht en TNO, Utrecht.
- Renaud, L, et al. (2015). Berekening uit- en afspoeling nutriënten en zware metalen tbv ER 2013.pdf (emissieregistratie.nl). Alterra-rapport 2638, Wageningen.
Relevante informatie
- Belasting van het oppervlaktewater naar herkomst
- Recente cijfers en beschrijvingen van gehanteerde berekeningswijzen (meta-informatie) kunnen in detail bekeken worden op de website van de Emissieregistratie.
Technische toelichting
- Naam van het gegeven
Belasting van het oppervlaktewater door landbouw en natuur
- Omschrijving
De belasting van het oppervlaktewater door landbouw en natuur is voornamelijk toe te wijzen aan de uit- en afspoeling vanuit het compartiment bodem. Voor lood is de jacht (loodhagel) een belangrijke bron.
- Verantwoordelijk instituut
Centraal Bureau voor de Statistiek, in samenwerking met de Emissieregistratie (Rijksinstituut voor de Volksgezondheid en Milieuhygiëne, Planbureau voor de Leefomgeving, Centraal Bureau voor de Statistiek, Rijkswaterstaat-WVL, Deltares, Wageningen Environmental Research, TNO, Rijksdienst voor Ondernemend Nederland)
- Berekeningswijze
Voor een uitgebreide beschrijving van de berekeningsmethoden wordt verwezen naar de methodebeschrijvingen op de website van de Emissieregistratie
- Basistabel
Alle data opvraagbaar op Emissieregistratie
- Geografische verdeling
Nederland, provincie, stroomgebied, waterschap, afwateringseenheid
- Andere variabelen
Belasting oppervlaktewater, bodememissies, emissies oppervlaktewater, luchtemissies, luchtemissies volgens IPCC
In totaal circa 300 stoffen
Circa 1600 emissieoorzaken en circa 1000 (individuele) puntbronnen- Verschijningsfrequentie
In mei definitieve cijfers t-2
- Achtergrondliteratuur
Methoden: op de website van Emissieregistratie achter Overzicht documenten
Begrippen: op de website van Emissieregistratie achter Begrippenlijst- Opmerking
Omdat de uit- en afspoeling van stikstof, fosfor en zware metalen niet kan worden uitgesplitst naar landbouw en natuur afzonderlijk, is dit in deze figuur gezamenlijk weergegeven. Voor nadere uitleg over de begrippen emissies en belasting: zie: Emissies naar water: begrippen en definities
- Betrouwbaarheidscodering
Complex. Zie de diverse factsheets op de website van de Emissieregistratie achter 'Overzicht documenten'.
Archief van deze indicator
Bekijk meer Bekijk minder
Referentie van deze webpagina
CLO (2025). Belasting van het oppervlaktewater door landbouw en natuur, 1990-2023 (indicator 0103, versie 26, ), www.clo.nl. Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS), Den Haag; PBL Planbureau voor de Leefomgeving, Den Haag; RIVM Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu, Bilthoven; en Wageningen University and Research, Wageningen.
