Overschrijding van kritische depositiewaarde in Natura 2000-gebieden, 2005-2025
De gemiddelde overschrijding van de kritische depositiewaarde is sinds 2005 afgenomen. Ook het oppervlak stikstofgevoelige natuur in Natura 2000-gebieden waar de stikstofdepositie lager is dan de KDW, is daardoor toegenomen. Dit oppervlak nam toe van 21% in 2005 tot circa 29% in 2024. Ongeveer 70% van het oppervlak van de stikstofgevoelige natuur heeft in 2024 een stikstofdepositie hoger dan de KDW.
Overschrijding van de kritische depositiewaarde
De stikstofdepositie in stikstofgevoelige Natura 2000-gebieden is sinds 2005 afgenomen. In 2024 was de stikstofdepositie gemiddeld circa 475 mol per hectare per jaar hoger dan de kritische depositiewaarde (KDW). In 2005 was dit nog 910 mol per hectare per jaar. De gemiddelde overschrijding is daarmee sinds 2005 bijna gehalveerd. Deze afname van de overschrijding van de KDW is het gevolg van een afname van de totale stikstofdepositie (zie Stikstofdepositie (clo.nl)).
De afname van de stikstofdepositie betekent niet dat de depositie op alle locaties inmiddels onder KDW ligt. In 2024 lag de depositie bij 29% van de stikstofgevoelige habitattypen onder de KDW. In 2005 was dit 21%. Op een deel van de locaties is de depositie dus onder de KDW gekomen. Echter op veel locaties ligt de depositie nog boven de KDW, hoewel de mate van de overschrijding is afgenomen.
Invloed weersomstandigheden op fluctuatie depositie
De stikstofdepositie kan van jaar tot jaar fluctueren door verschillende factoren, waaronder weersomstandigheden. Zo was de overschrijding van de KDW in 2025 lager dan in 2024. 2025 was een relatief droog jaar met weinig wind. Het cijfer van 2025 is berekend met voorlopige gegevens. Daarom kan op basis van dit cijfer nog geen uitspraak worden gedaan over een trendmatige ontwikkeling.
Ruimtelijke verschillen in de overschrijdingen van de kritische depositiewaarde
Er zijn ruimtelijke verschillen in de overschrijdingen van de KDW. De grootste overschrijdingen van de KDW vinden plaats in Natura 2000-gebieden met natuur met een lage KDW en een relatief hoge depositie. Voorbeelden van gebieden met een lage KDW zijn gebieden met hoogveen, heide en bosgronden. Hierdoor zijn er grote verschillen te zien tussen Natura 2000-gebieden. Om voor deze gebieden de depositie onder de KDW te brengen, zou de stikstofdepositie verder moeten dalen dan de gepresenteerde landelijk gemiddelden.
Kritische depositiewaarde
De Nederlandse overheid wil de kwaliteit van de natuur verbeteren door onder andere de depositie van stikstof te verminderen op stikstofgevoelige habitattypen in Natura 2000-gebieden. Veel habitattypen kunnen maar een bepaalde hoeveelheid stikstofdepositie aan, zonder dat er een risico ontstaat dat de oorspronkelijke vegetatie daardoor aangetast wordt. Deze grens heet de kritische depositiewaarde (KDW).
De KDW geeft aan hoeveel stikstof de natuur aankan zonder dat er schade ontstaat. Het is een wetenschappelijke waarde die ecologen hebben bepaald. Hoe meer stikstof op de natuur terecht komt en hoe langer dat duurt, hoe groter de kans is dat de natuur verslechtert (Nilsson & Grennfelt, 1988; Bobbink & Hettelingh, 2011). De hoeveelheid stikstof die de natuur aankan verschilt per type natuur (habitattype). Daarom heeft elk habitattype een eigen KDW (Wamelink et al., 2023).
Effect van stikstof op de natuur
Door de landbouw, het verkeer en de industrie komen de stikstofverbindingen ammoniak en stikstofoxiden in de lucht terecht (Herkomst stikstofdepositie, clo.nl). Die slaan als stikstofdepositie neer op bodem en planten. Te veel stikstofdepositie is schadelijk voor gevoelige vegetaties, omdat het ervoor zorgt dat de bodem rijk wordt aan voedingsstoffen. Planten die het juist goed doen op voedselarme grond verdwijnen hierdoor. Zo verdringen grassen bijvoorbeeld heide. Daarmee verdwijnen ook dieren die van deze zeldzame planten leven en neemt de biodiversiteit af.
Doelen voor stikstofreductie
Bij het verlagen van de depositie van stikstof richt de Nederlandse overheid zich vooral op de Natura 2000-gebieden. Daarin worden kwetsbare habitattypen beschermd. In de Omgevingswet is vastgelegd hoe groot het aandeel van stikstofgevoelige habitats in Natura 2000-gebieden moet zijn met een stikstofdepositie lager dan de KDW: in 2025 is het doel 40%, in 2030 50% en in 2035 74%. Met de voorlopige berekening voor 2025 kan nog niet getoetst worden of het doel voor 2025 gehaald is, daarvoor zijn meer gegevens nodig.
Deze indicator laat het beeld zien van de overschrijding van de KDW, specifiek in stikstofgevoelige Natura 2000-gebieden in Nederland. Dit komt overeen met de formulering van de doelen voor stikstofreductie. De indicator Milieukwaliteit van landnatuur: stikstofdepositie (clo.nl) geeft het beeld van alle landnatuur, dus ook de natuur buiten de Natura 2000-gebieden.
Bronnen
- Bobbink, R. & J. Hettelingh (Ed.) (2011), ‘Review and revision of empirical critical loads and dose-response relationships: Proceedings of an expert workshop, Noordwijkerhout, 23-25 June 2010’, Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM), report 680359002
- Nilsson, J., P. Grennfelt (1988), ‘Critical Loads for Sulphur and Nitrogen; Report from a Workshop Held at Skokloster, Sweden, 19–24 March, 1988’, Miljø rapport 1988: 15. Nordic Council of Ministers, København
- RIVM, 2026. Monitor stikstofdepositie in Natura 2000-gebieden 2026. Auteurs: S.B. Hazelhorst., K.M.F. Brandt, L.P.I. Glaese, L.A.M. Graas, L.A de Jongh, J.D. de Lange, S. Mijnen-Visser, T.N.P. Nguyen, J.M. Schram, G.J.C. Stolwijk, W.J. de Vries, S. Zuidberg Monitor stikstofdepositie in Natura 2000-gebieden 2026. Rapport 2026-0018. Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu, Bilthoven.
- Wamelink, W., H. van Dobben, F. van der Zee, A. van Hinsberg, R. Bobbink (2023), ‘Overzicht van kritische depositiewaarden voor stikstof, toegepast op habitattypen en leefgebieden van Natura 2000: Herziening 2023’. Wageningen, Wageningen Environmental Research, Rapport 3272.
Relevante informatie
Technische toelichting
- Naam van het gegeven
Overschrijding van de kritische depositiewaarde in Natura 2000-gebieden
- Omschrijving
Mate van overschrijding van de kritische depositiewaarde en de gemiddelde overschrijding per hectare in stikstofgevoelige Natura 2000-gebieden
- Verantwoordelijk instituut
Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM)
- Berekeningswijze
Cijfers zijn afkomstig uit de Historische Reeks stikstofdepositie. De berekende stikstofdepositie is vergeleken met de kritische depositiewaarde (KDW) van aangewezen habitattypen en leefgebieden. Als deze hoger is dan de KDW is er sprake van een overschrijding. Zie voor een uitgebreide toelichting Monitor stikstofdepositie in Natura 2000-gebieden 2026. Het laatste jaar van deze reeks is een voorlopig cijfer dat een jaar later nog kan wijzigen. De beschrijving van de ontwikkeling van deze indicator is daarom gebaseerd op de reeks tot het voorlaatste jaar.
- Basistabel
Historische Reeks stikstofdepositie: de data is beschikbaar als open data: https://doi.org/10.21945/15674553-55d5-41ed-ba52-fd8588e73099
- Geografische verdeling
De berekeningen zijn uitgevoerd op een schaalniveau van 1 km2.
- Verschijningsfrequentie
Jaarlijks
- Achtergrondliteratuur
- Betrouwbaarheidscodering
C. Schatting, gebaseerd op een groot aantal (accurate) metingen; de representativiteit is grotendeels gewaarborgd.
Archief van deze indicator
Bekijk meer Bekijk minder
Referentie van deze webpagina
CLO (2026). Overschrijding van kritische depositiewaarde in Natura 2000-gebieden, 2005-2025 (indicator 0626, versie 05, ), www.clo.nl. Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS), Den Haag; PBL Planbureau voor de Leefomgeving, Den Haag; RIVM Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu, Bilthoven; en Wageningen University and Research, Wageningen.
