Compendium voor de Leefomgeving
477 feiten en cijfers over milieu, natuur en ruimte
Landschap

Nationaal Landschap Arkemheen-Eemland

U bekijkt op dit moment een archiefversie van een afgesloten indicator. De actuele indicatorversie met de reden voor het afsluiten, kunt u via deze link bekijken.

Eindeloze vergezichten - gras, water en wolken. Grazende koeien en opvliegende grutto's en kieviten. Arkemheen-Eemland is een gebied met een lange geschiedenis, ontstaan uit de strijd met het water.

Kernkwaliteiten

Het nationale landschap ligt in provincies Utrecht (Eemland) en Gelderland (Polder Arkemheen) tussen de Randmeren en Amersfoort. De indicatoren voor kernkwaliteiten die medesturend zijn voor de gebiedsontwikkeling in Arkemheen-Eemland zijn:

Historische landschapselementen

Het Utrechtse Eemland is een veengebied dat vanaf de dertiende eeuw stapsgewijs is ontgonnen in de vorm van diepe opstrekkende percelen vanuit bebouwingslinten zoals Eemnes en Bunschoten. Ook de verschillende dijken, kaden en wielen in dit gebied illustreren de ontginningsgeschiedenis en de invloed van de vroegere Zuiderzee.

De Gelderse polders Arkemheen en Nekkerveld behoorden tot het hetzelfde uitgestrekte veengebied langs de voormalige Zuiderzee. Dit gebied stond nog meer onder invloed van de Zuiderzee, wat vooral is af te lezen uit de blokverkaveling. Vooral in het gebied aan weerzijden van de Nijkerker Vaart is deze blokverkaveling onregelmatig omdat oude geulen in het verkavelingspatroon zijn terug te vinden. Afwijkende verkaveling is verder aanwezig in de overgangsgebieden naar de zandgronden, zoals langs de Eem tussen Baarn en Amersfoort.

Eemland was vanaf de 18e eeuw een onderdeel van de Grebbelinie, die Utrecht en Holland moest beschermen tegen vijandige aanvallen. Binnen het nationale landschap liggen nog enkele historische landschapselementen van dit stelsel van dijken, kaden, inundatievelden en verdedigingswerken dat tussen Spakenburg en de Grebbeberg ligt. Sporen zijn te vinden ten oosten van Spakenbrug (tankversperring) en ten noordwesten van Amersfoort (Werk bij Krachtwijk, Vuijkdijk, Grebbeliniedijk en Coelhorsterkade).

Extreme openheid

Arkemheen-Eemland is door het vrijwel ontbreken van bosjes, lijnvormige beplanting en van bebouwing buiten de dorpskernen, een van de meest open nationale landschappen. Ruim de helft van het gebied is als zeer open gebied te beschouwen. De open gebieden rond dorpen en op de overgang naar kleinschalige en besloten gebieden binnen of juist buiten het nationale landschap worden visueel beïnvloed door bebouwing of opgaande begroeiing.

Kengetallen schaal en groen karakter Nationaal Landschap Arkemheen (peiljaar 2006)
  Oppervlakte
  Totaal (ha) Totaal (%)
Nationaal Landschap Arkemheen 12 154  
w.v. Zeer open gebied 6 160 50,7
  Bebouwing* 157 1,3
  Groen karakter 228 1,9
  w.v. lijnvormige beplanting 190 502 m 15,7 m/ha
    boomgaarden 4 0,0
    boomkwekerijen 8 0,1
    overige opgaande begroeiing 121 1,0
* Uitsluitend gebouwen en huizen uit de TOP10 exclusief erven, tuinen, paden, wegen die binnen de bebouwde kom voorkomen

Veenweidekarakter

Het veenweidekarakter van het nationale landschap wordt behalve door bovengenoemde kenmerken ook bepaald door het veenpakket en het gebruik als grasland. Eemland is van nature zeer nat en het laagveenpakket is van natuurhistorisch belang en kenmerkend voor laag-Nederland. Wat rest van het oorspronkelijke veenpakket dat enkele meters dikker was, dreigt nog verder te oxideren als gevolg van ontwatering van het veen. De huidige veendikte is ten dele bekend uit metingen van Alterra Wageningen UR. In gebieden waar het veen dunner dan 2,5 meter is, kunnen herhalingsmetingen aanvullende informatie geven. Langs de westrand van het veenweidegebied van dit nationale landschap is het veen al grotendeels verdwenen; wat rest is een strokenverkaveling op een zandbodem.

Referenties

Relevante informatie

Technische toelichting

Naam van het gegeven

Kernkwaliteiten van het Nationaal Landschap Arkemheen-Eemland

Omschrijving

De indicatoren van kernkwaliteiten zijn:1. Historische landschapselementen van de middeleeuwse slagenverkaveling, van de ligging aan de Zuiderzee en van de Grebbelinie: kavelgrenzen van langgerekte percelen, dijken, wielen, liniewal, keerkades en schansen; 2. Extreme openheid;3. Veenweidekarakter: veendikte.

Verantwoordelijk instituut

Planbureau voor de Leefomgeving, Alterra - Wageningen UR

Fotoverantwoording

Paul Paris Les Images, Amstelveen

Berekeningswijze

1. De gebieden met gave verkavelingspatronen en de historische kavelgrenzen zijn afgeleid uit een vergelijking van de TOP10 en de topografische kaart uit het begin van de twintigste eeuw (Bonnebladen). In gebieden met gave strokenverkaveling zijn alle huidige kavelgrenzen als historisch verondersteld omdat de geometrische nauwkeurigheid van de Bonnebladen zodanig is dat een dergelijke vergelijking niet mogelijk is. GIS-bestanden over historische landschapselementen van Alterra en de Provincie Utrecht zijn aangevuld, geactualiseerd en omgezet naar polygonen op schaal 1:10.000 op basis van TOP10, luchtfoto's 2006, en AHN (Actueel Hoogtebestand Nederland).
2. Gegevens over bebouwing en opgaande begroeiing uit de TOP10 zijn geactualiseerd aan de hand van luchtfoto's 2006. Schaalklassen zijn berekend met behulp van het model KELK (Roos-Klein Lankhorst et al., 2004).
3. De totale veendikte is bepaald door de dikte van voorkomende veenlagen uit grondboringen van TNO (www.dino.nl) en de Bodemkaart van Nederland 1:50.000 van Alterra (www.bodemdata.nl) te combineren (STOWA, 2004).

Basistabel

Zie berekeningswijze

Geografisch verdeling

Nationaal Landschap

Andere variabelen

Zie berekeningswijze

Verschijningsfrequentie

Wanneer relevant

Achtergrondliteratuur

Roos-Klein Lankhorst, J., S. de Vies, J. van Lith-Kranendonk, H. Dijkstra & J.M.J. Farjon (2004). Modellen voor de graadmeters landschap, beleving en recreatie: Kennismodel Effecten Landschap Kwaliteit KELK, Monitoring Schaal , BelevingsGIS. Planbureaurapporten 20. Natuurplanbureau, Vestiging Wageningen.
STOWA, 2004. Aandachtsgebieden veenkaden, inventarisatie van gebieden met veenkaden of kaden op veenondergrond. STOWA rapport 36. Utrecht.

Opmerking

Nulmeting

Betrouwbaarheid

Integrale enquete.

Archief van deze indicator

Referentie van deze webpagina

CBS, PBL, RIVM, WUR (2009). Nationaal Landschap Arkemheen-Eemland (indicator 1485, versie 01 , 19 maart 2009 ). www.clo.nl. Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS), Den Haag; PBL Planbureau voor de Leefomgeving, Den Haag; RIVM Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu, Bilthoven; en Wageningen University and Research, Wageningen.

Het CLO is een samenwerkingsverband van CBS, PBL, RIVM en WUR.