Ecosysteemkwaliteit (areaal), 2012-2023

Vooral in bos en open duin veel kwalificerende soorten

Een indicator voor de kwaliteit van natuur is de mate van voorkomen van ‘kwalificerende’ soorten. Kwalificerende soorten zijn planten- en diersoorten die kenmerkend zijn voor een bepaald type natuur en die in de Index Natuur en Landschap (Index NL) worden gebruikt om te beoordelen of dat beheertype in een goede ecologische toestand verkeert. De aanname daarbij is dat hoe meer van deze kwalificerende soorten er voorkomen in een beheertype, hoe hoger de kwaliteit van het beheertype is. Veranderingen in het aantal van deze soorten laten zien of de natuurkwaliteit van het gebied toe- of afneemt. De 49 beheertypen worden voor deze indicator samengevoegd tot vijf ecosysteemtypen.

• Typen natuur in Nederland (Index NL)  

De natuurkwaliteit van ecosystemen is bepaald aan de hand van het aantal kwalificerende soorten dagvlinders en broedvogels. Van deze twee soortengroepen zijn voldoende betrouwbare verspreidingsgegevens beschikbaar. Uit de indicator blijkt dat in bijna 26% van het totale areaal aan landnatuur de kwaliteit vrij hoog of hoog is. Bos, gevolgd door open duin, heeft het grootste oppervlakte-aandeel met relatief veel kwalificerende soorten. Deze gebieden hebben dus nog het meest van hun kwaliteit in flora en fauna behouden. Het ecosysteem (half)natuurlijk grasland bestaat veelal uit grote oppervlakten met relatief weinig kwalificerende soorten en heeft dus een relatief lage ecosysteemkwaliteit. 

Kwaliteit ecosysteem bos het meest vooruitgegaan

Om veranderingen in natuurkwaliteit te bekijken is de periode 2018-2023 vergeleken met de periode daarvoor (2012-2017). Over het algemeen is de kwaliteit stabiel voor het grootste deel van het areaal landnatuur (80%). Er is zelfs sprake van een netto-toename. Dit houdt in dat het oppervlak landnatuur met een toename in kwaliteit groter is dan het oppervlak met een afname. Dit wordt voornamelijk veroorzaakt door het relatief grote oppervlakte-aandeel bos (ongeveer 350.000 ha, 55% van de oppervlakte landnatuur), waarvan de kwaliteit toeneemt. Hierdoor weegt de toename van de ecosysteemkwaliteit bos zwaarder mee in het totaal. 
De natuurkwaliteit van bossen neemt toe, omdat bossen gemiddeld ouder worden, er meer variatie in bosstructuur en boomsoortensamenstelling ontstaat, en er tegenwoordig meer dood hout in het bos achterblijft. Hierdoor worden bossen een geschikt leefgebied voor meer soorten. De verbetering betreft echter niet alle bossen; met name de kwaliteit van de bossen op de hoge zandgronden blijft achter. Deze bossen zijn relatief gevoelig voor een hoge stikstofdepositie en verdroging.
Naast de bossen neemt ook de kwaliteit van open duin toe. In de duinen is plaatselijk successie opgetreden, onder andere door de afname van konijnen. Daarnaast zijn er in de afgelopen jaren ook herstelprojecten uitgevoerd, waardoor de soortenrijkdom in die gebieden toeneemt (Van Dijk & Lok, 2020). 

• Ontwikkeling van het Nederlandse bos
• Areaal bostypen
• Fauna van bos
• Dood hout en bosbeheer 

Een andere indicator over de kwaliteit van natuur geeft de gemiddelde verandering in populatieomvang weer van vrijwel alle inheemse broedvogels, reptielen, amfibieën, vlinders en libellen, en de meeste soorten zoogdieren en zoetwatervissen. In totaal zijn dit 376 soorten. De populatieomvang wordt uitgedrukt in aantallen of in omvang van het verspreidingsgebied. Deze trends zijn gebaseerd op meerdere soortgroepen en worden jaarlijks geactualiseerd, waardoor ze geschikter zijn voor het waarnemen van temporele veranderingen in kwaliteit. 

• Living Planet Index Nederland 

Oorzaken beperkt areaal met een vrij hoge en hoge ecosysteemkwaliteit

Ontginningen, landbouwintensiveringen en het verminderen van de dynamische invloed van onder andere de zee en rivieren hebben geleid tot minder verschillen in ruimte en tijd, en daarmee van de biodiversiteit van ecosystemen. Een hoge ecosysteemkwaliteit in bepaalde gebieden is vooral het gevolg van nog aanwezige variatie in water-, milieu- en ruimtelijke condities, bijvoorbeeld door het voorkomen van reliëf en dynamische landschapsvormende processen. Ook een grote mate van ruimtelijke samenhang en goede milieucondities, door een grote afstand tot verstorende invloeden, hebben een positieve invloed op de natuurkwaliteit. Daarbij zijn er regionale verschillen in milieudruk en is de natuur op arme zandgronden veel gevoeliger voor bijvoorbeeld vermesting en verzuring dan de natuur op kleigrond. Al deze factoren bepalen in belangrijke mate het voorkomen van kwalificerende soorten en dus verschillen in natuurkwaliteit (Hoek et al., 2020).

• Geschiktheid ruimtelijke condities landnatuur 

Natuurkwaliteit een maatlat voor succes beleid

Het Nederlandse natuurbeleid heeft in navolging van de doelen op mondiaal niveau (CBD) en de Europese biodiversiteitsstrategie als algemene doelstelling het stoppen van biodiversiteitsverlies. De recent aangenomen EU-natuurherstelverordening verplicht EU-landen om herstelmaatregelen te nemen binnen en buiten natuurgebieden. Het Rijk en de provincies hebben in het Natuurpact (EZ, 2013) de ambitie afgesproken de kwaliteit van de natuur binnen het Natuurnetwerk te verbeteren door extra inspanningen te richten op voldoende regulier natuurbeheer en (tijdelijke) herstelmaatregelen om water- en milieucondities te verbeteren. De bovenstaande indicator geeft aan dat op het grootste deel van de oppervlakte de natuurkwaliteit stabiel is. De oppervlakte met toename is groter dan de oppervlakte met afname in kwaliteit.

Provincies en terreinbeheerders hebben de Index Natuur en Landschap ontwikkeld om beheertypen te omschrijven en om de kwaliteit van beheertypen te kunnen monitoren en beoordelen (Van Beek et al., 2018). De systematiek beschrijft (a)biotische parameters waarop de kwaliteit van beheertypen van gebieden kan worden vastgesteld. Deze indicator geeft inzicht in de kwaliteit van beheertypen die zijn samengevat tot ecosystemen en de verandering van de kwaliteit van de biotische parameter (de kwalificerende soorten). Daarmee geeft deze indicator inzicht in de voortgang van de algemene doelstelling en ambitie tot behoud en herstel van biodiversiteit. Rijk, provincies en terreinbeheerders hebben echter geen afspraken gemaakt over de te bereiken natuurkwaliteit in de gebieden.

• Typen natuur in Nederland