Ozon in lucht en vegetatie, 1990-2024

De situatie in 2024

Het vijfjaarsgemiddelde van de AOT40 in 2024 (berekend over de periode 2020–2024) bedroeg, gemiddeld over alle regionale meetstations, 8.401 (µg/m³) × uur; zie de figuur ‘Trend vijfjaarsgemiddelde AOT40’. AOT40 staat voor Accumulated Ozone exposure over a Threshold of 40 ppb (= 80 µg/m³) (zie voor verdere uitleg de paragraaf Europese wetgeving). Het vijfjaarsgemiddelde van de AOT in 2024 ligt onder de EU-richtwaarde van 18.000 (µg/m³) × uur. Gemiddeld over Nederland lag de op de regionale stations gemeten AOT40 in 2024 op een jaargemiddelde waarde van 8.042 (µg/m³) × uur, zoals weergegeven in de figuur ‘Trend jaargemiddelde AOT40’. Dat ligt nog steeds hoger dan de langetermijndoelstelling van 6.000 (µg/m³) × uur. De hoogste AOT40-waarde werd in 2024 berekend voor meetstation Wekerom-Riemterdijk; hier bedroeg de AOT40 11.129 (µg/m³) × uur. Over het algemeen worden de hoogste AOT40-waarden gemeten in het zuidoosten van het land en de laagste in het noordwesten. Dit komt doordat het zuidoosten dichter bij aangrenzende landen ligt, terwijl het in het noordwesten vaker waait.

AOT40 trend

Ten opzichte van de jaren negentig is de AOT40 sterk afgenomen. Dat is goed te zien in de figuur ‘Trend vijfjaarsgemiddelde AOT40’. Sinds 2007 is het vijfjaarsgemiddelde van de AOT40 redelijk stabiel, met een uitschieter naar boven in 2018 en 2019 als gevolg van hoge jaargemiddelde ozonconcentraties in die jaren. Het laagste vijfjaarsgemiddelde werd berekend over de periode 2009–2013, met een gemiddelde AOT40 van 6.847 (µg/m³) × uur. In het jaar 2009 werd het laagste jaargemiddelde voor de AOT40 gemeten: 5.982 (µg/m³) × uur.

Jaarlijkse variatie

Er zijn grote verschillen tussen de jaargemiddelden. De oorzaak van deze grote jaarlijkse variatie in ozonconcentraties is vooral een verschil in weersomstandigheden. Tijdens warme dagen met weinig wind, veelal uit oostelijke of zuidelijke richting, zijn de omstandigheden gunstig voor ozonvorming. In jaren met veel zomerse dagen komen vaker hoge ozonconcentraties voor dan gedurende jaren met minder zomerse dagen. In de figuur ‘Trend jaargemiddelde AOT40’ zijn sinds 2000 twee jaren met hoge AOT40 waarden zichtbaar, namelijk 2006 en 2018. Dit waren beide jaren waarin het begin van de zomer zeer warm en zonnig was. 

Europese wetgeving ter bescherming van landbouwgewassen en vegetatie

Natuurlijke vegetatie en landbouwgewassen ondervinden nadelige gevolgen van blootstelling aan ozon. Blootstelling van vegetatie aan ozon leidt tot bladbeschadiging, wat resulteert in een lagere gewasopbrengst (Wang et al., 2004; Holland et al., 2007; van Dingenen et al., 2009). Het effect van ozon op landbouwgewassen veroorzaakte in de Europese Unie (EU) in 2020 een economische schade van 11 miljard euro.

Vanwege deze economische schade is er voor de bescherming van vegetatie een richtwaarde voor ozon (O₃) in de lucht vastgesteld. Een richtwaarde is niet bindend zoals een grenswaarde, maar fungeert als een referentiepunt of doelstelling voor lidstaten. De richtwaarde is uitgedrukt als de zogeheten AOT40, wat staat voor Accumulated Ozone exposure over a Threshold of 40 ppb (= 80 µg/m³). De AOT40 houdt rekening met zowel de mate van overschrijding van de drempelwaarde van 40 ppb (parts per billion) ozon als met de duur (in uren) van de overschrijding.

De berekening van de AOT40 vindt plaats op basis van ozonconcentraties in de maanden mei, juni en juli, in het tijdvak van 8:00 tot 20:00 uur Midden-Europese Tijd. De EU heeft deze maanden gekozen omdat landbouwgewassen dan het hardst groeien. Er wordt gekeken naar de gemiddelde AOT40 op regionale meetstations. De Europese richtwaarde bedraagt 18.000 (µg/m³) × uur, gemiddeld over vijf jaar. Dit gemiddelde wordt berekend over het betreffende jaar en de vier daaraan voorafgaande jaren. De EU heeft daarnaast een langetermijndoelstelling vastgesteld van 6.000 (µg/m³) × uur op basis van jaargemiddelde. Volgens de Europese wetgeving moet deze langetermijndoelstelling uiterlijk in 2050 worden gehaald (EU, 2024).

Ozon en de ozonlaag

Het RIVM meet de ozonconcentraties aan de grond op leefniveau. Deze ozonconcentratie heeft geen invloed op de ozonlaag. De ozonlaag is een laag in de lucht op een hoogte tussen 15 km en 50 km boven zeeniveau met een verhoogde ozonconcentratie. Omdat de onderste luchtlaag en hogere luchtlagen weinig mengen, heeft de vorming van ozon aan de grond nauwelijks effect op de ozonlaag hoog in de atmosfeer.