Gebruik van antibiotica en gemeten resistentie in de veehouderij, 1999 - 2024

Daling verkoop antibiotica verloopt minder snel, lichte toename in 2024

In 2008 werd, naar aanleiding van zorgen over het hoge antibioticumgebruik in de veehouderij, het Convenant Antibioticaresistentie Dierhouderij gesloten. Het doel was om tussen 2009 en 2015 het antibioticagebruik in de veehouderij met 70 procent te reduceren. Dat doel is gehaald: het  antibioticumgebruik in de veehouderij is met 75,5 procent gedaald ten opzichte van het referentiejaar 2009. De sterkste daling vond plaats tussen 2009 en 2012. Na een verdere geleidelijke afname tot en met 2023, nam de verkoop van antibiotica weer iets toe (zie figuur ‘Totaal verkoop’). De verkoop van antibiotica die van cruciaal belang zijn voor de humane gezondheidszorg (de zogeheten kritische middelen) is stabiel laag. Dit is van belang, om te voorkomen dat er resistenties ontstaan voor antibiotica die essentieel zijn voor de behandeling van ernstige infecties bij mensen. Uitzondering vormt het gebruik van het middel colistine. Het gebruik van dat middel ligt name in de leghennensector nog boven de advieswaarde van de Europese Medische Autoriteit (Sda, 2025). In de overige sectoren ligt het gebruik wel beneden de advieswaarde.

Grote verschillen tussen sectoren en bedrijven in antibioticumgebruik

Op sectorniveau, waar het gebruik wordt uitgedrukt in het aantal behandeldagen per jaar (zogeheten dierdagdoseringen), is er in 2024 sprake van een gemengd beeld (SDa, 2025). Het antibioticumgebruik in de vleeskuikensector is gedaald tot 5,2 dierdagdoseringen. Het gebruik bij vleeskalveren is na een afname tot 2020 enigszins gestabiliseerd en vooralsnog hoog met 15,9 dierdagdoseringen. In de melkveesector blijft het gebruik laag met 3,3 dierdagdoseringen. In de varkenssector is sprake van een lichte stijging  tot 6,6 dierdagdoseringen (zie figuur ’Gebruik per sector’).

Ook binnen de sectoren bestaan grote verschillen in antibioticumgebruik. Via benchmarking proberen sectoren het aantal veehouders dat structureel veel antibiotica gebruikt (de ‘structureel hooggebruikers’) te verminderen. Toch blijft het aantal structureel hooggebruikers in sommige sectoren hoog. Dit is onder andere het geval in de kalversector. In de vleeskuikensector zijn de verschillen tussen bedrijven groot, vooral tussen bedrijven met reguliere snel groeiende rassen en bedrijven met traag groeiende rassen. Bij reguliere rassen is het gemiddelde gebruik meer dan zeven keer hoger dan bij trager groeiende rassen en komt structureel hoog gebruik regelmatig voor. Bij trager groeiende rassen komt structureel hoog gebruik zelden voor. In de varkenssector is het aantal structureel hooggebruikers lager. In de melkvee- en rundvleessector is dit aandeel zeer klein.

Resistentie tegen antibiotica in de veehouderij neemt af

Het antibioticumgebruik in de veehouderij brengt risico’s voor de volksgezondheid met zich mee. Frequent en onzorgvuldig gebruik kan ertoe leiden dat ziekmakende bacteriën resistent worden tegen veel gebruikte middelen (Mevius, 2008). Dit vormt een bedreiging voor zowel de gezondheid van dieren als mensen. Dit omdat een infectie met een resistente bacterie minder goed te behandelen is. Dit geldt in het bijzonder voor  multiresistente bacteriën, die ongevoelig zijn voor drie of meer klassen antibiotica. In zulke gevallen blijven vaak nog maar enkele behandelopties over. Met de afname in gebruik is in alle sectoren ook de antibioticaresistentie gedaald (zie figuur ’Antibioticaresistentie’) (MARAN, 2025). Door het lagere gebruik is ook het risico op overdracht van resistente bacteriën van dier naar mens verminderd. 

Beleid voor antibioticumgebruik in de veehouderij

Het Nederlandse veterinaire antibioticabeleid is sectorspecifiek en is een gezamenlijke aanpak van dierhouders, dierenartsen, overheid en de Stichting Diergeneesmiddelenautoriteit (SDa). Doel is het stimuleren van het verantwoord en terughoudend  gebruik van antibiotica. De afspraken zijn in 2008 vastgelegd in het Convenant Antibioticaresistentie Dierhouderij en is sindsdien  meerdere  keren aangescherpt. Hierbij is rekening gehouden met verschillen tussen diersectoren. De overheid heeft in wet- en regelgeving voorwaarden gesteld aan het voorschrijven en toedienen van antibiotica (EZ, 2016).

Op Europees niveau bevat de Diergeneesmiddelenverordening (EU, 2019) vergelijkbare regels, zoals het verbod op preventief antibioticumgebruik. Deze regels gelden vanaf 2022 in de hele EU. De verordening verplicht daarnaast dat alle Europese lidstaten het gebruik en de verkoop van antibacteriële middelen in alle gehouden dieren moeten monitoren en rapporteren aan het Europees Medicijnen Agentschap (EMA). 

In 2024 is het Actieplan Antimicrobiële Resistentie 2024-2030 (Rijksoverheid, 2024) vastgesteld. Dit OneHealth plan bevat verschillende nieuwe maatregelen om antimicrobiële resistentie tegen te gaan, zoals een herziening  van de classificatie voor het gebruik van antibiotica in dieren en de ontwikkeling van diersoortspecifieke standaarden voor dierenartsen bij toepassing van antibiotica, kleinere verpakkingseenheden om overdosering en verspilling te voorkomen en een sterkere inzet op preventie.

Databronnen

Het antibioticumgebruik in de Nederlandse veehouderij wordt bijgehouden door de Autoriteit Diergeneesmiddelen (SDa). Voor het monitoren van het gebruik zijn er twee bronnen van informatie: de verkoop van antibiotica gebaseerd op verkoopgegevens van de farmaceutische industrie en de monitoring van het antibioticumgebruik op veehouderijbedrijven op basis van gegevens vastgelegd door veehouders en dierenartsen. Het geregistreerde gebruik was in 2024 ongeveer tien procent lager dan de door de industrie opgegeven verkoopcijfers. De belangrijkste reden hiervoor is dat nog niet in alle diercategorieën het gebruik wordt gemonitord (SDa, 2025).