Veiligheid primaire waterkeringen, 2019 - 2025

Dijkversterkingsopgave is groot

Primaire waterkeringen beschermen het land tegen overstromingen vanuit zee, grote rivieren en meren. Primaire waterkeringen zijn dijken, duinen en de bouwwerken die daar deel van uit kunnen maken, zoals gemalen, sluizen, damwanden en kademuren. De totale lengte aan primaire waterkeringen bedraagt bijna 3.500 km, opgesplitst in 237 'normtrajecten'. Een 'normtraject' is een aaneengesloten deel van een waterkering waaraan op grond van de Waterwet een specifieke wettelijke veiligheidsnorm is toegekend.

Vanaf 2017 zijn nieuwe waterveiligheidsnormen van kracht. In 2050 moeten alle primaire waterkeringen aan deze wettelijk waterveiligheidsnormen voldoen. Uit een beoordeling van de Inspectie Leefomgeving en Transport gepubliceerd in 2023 blijkt dat een aanzienlijk aandeel van de normtrajecten nog niet aan de eisen voldoet. De kaart met het veiligheidsoordeel toont het oordeel over gehele normtrajecten. Delen van normtrajecten kunnen wel al aan de norm voldoen. 

Het Hoogwaterbeschermingsprogramma (HWBP) schat (HWBP jaarverslag 2025: Resultaten | Hoogwaterbeschermingsprogramma) in dat nog ongeveer 1.448 km van de primaire waterkeringen vóór 2050 versterkt moet worden om aan de norm te voldoen. Dit komt overeen met 42% van alle keringen. Dit is een stijging van 3% ten opzichte van vorig jaar. Dit komt doordat er meer kilometers dijk zijn opgenomen of zijn aangemeld in het HWBP en het programma dus voor een grotere versterkingsopgave staat dan vorig jaar. Van alle dijken die nog versterkt moeten worden is 868 km al opgenomen in het programma, 580 km is aangemeld. Zolang versterking daar niet gerealiseerd is, zijn aangrenzende gebieden kwetsbaarder voor overstroming.

Dit betekent dat van de in totaal 3.473 km primaire waterkeringen ruim 2.000 km (58%) wel al aan de norm voldoet. In de eerste jaren van het programma (2014-2025) is gemiddeld 20 km per jaar veilig verklaard of versterkt. Om in 2050 aan de normen te voldoen, is een gemiddeld tempo van 58 km per jaar nodig. Het programma verwacht een inhaalslag, zodat in 2035 circa 2.700 à 2.800 km dijk is opgeleverd (HWBP, 2026). De resterende circa 1.000 km zullen in de laatste jaren van het programma opgeleverd worden. 

Voortgang dijkversterking blijft achter bij gemiddeld benodigde tempo

In het kader van het Hoogwaterbeschermingsprogramma (HWBP) worden primaire waterkeringen versterkt waar dit noodzakelijk is. De prioritering van projecten door HWBP geschiedt op basis van urgentie. Bij een versterkingsopgave van 1.448 km zal het aantal versterkte kilometers per jaar gemiddeld 58 kilometer moeten zijn om in 2050 alle primaire keringen te laten voldoen aan de dan geldende norm (HWBP 2026). De huidige realisatie van 20 km per jaar in  de periode 2014-2025 blijft achter bij dit gemiddelde. 

Wettelijke normen en beoordeling waterveiligheid primaire waterkeringen

In 2050 moeten alle normtrajecten voldoen aan de wettelijke normen die zijn opgenomen in het Besluit Kwaliteit Leefomgeving (2026). De waterkeringbeheerders zijn verplicht om minstens iedere 12 jaar verslag uit te brengen over de staat van de primaire waterkeringen. Voor 2050 zijn er nog 2 beoordelingsrondes: in de periode van 2023 tot 2035 en van 2036 tot 2049. De volgende wettelijke normen zijn voor elk apart normtraject bepaald in de Waterwet:

• Ondergrens: dit is de wettelijke ondergrens van de overstromingskans van het normtraject. Dit is het minimale beschermingsniveau van de waterkering.
• Signaleringswaarde: als deze overstromingskans wordt bereikt dan hebben waterkeringsbeheerders voldoende tijd om de kering weer aan de norm te laten voldoen. 

In het schema ‘Verloop van veiligheid tijdens levensduur dijktraject’ staat ook met welke urgentie de waterkeringbeheerder maatregelen moet nemen om weer aan de norm te voldoen. Het schema laat zien dat hoe meer de norm overschreden wordt, hoe urgenter de noodzaak om de waterkering aan de norm te laten voldoen. Het is noodzakelijk om maatregelen ter verbetering of versterking af te ronden voordat de ondergrens wordt bereikt. Deze ondergrens geeft aan dat de waterkering niet meer voldoet aan de maximaal toelaatbare overstromingskans of faalkans. Als de signaleringswaarde wordt bereikt, dan betekent dit dat de waterkeringbeheerder kan starten met de voorbereidingen voor verbeteringen. 

Waterveiligheid in de Omgevingswet

Het huidige veiligheidsbeleid is vastgelegd in de Waterwet (2009) en vanaf 2024 opgenomen in de Omgevingswet. Voor alle primaire waterkeringen zijn normen opgesteld. Deze normen zijn gebaseerd op de kans op overstromen én de gevolgen van een overstroming. Ze zijn als omgevingswaarde in het Besluit kwaliteit leefomgeving (Bkl) vastgelegd. In Bijlage II, onderdeel A van het Bkl, staan alle primaire waterkeringen en dijktrajecten op kaart weergegeven. De aanduiding op kaarten heeft als doel duidelijk te maken welke waterkeringen primair zijn, waar deze keringen liggen en hoe zij ingedeeld zijn in dijktrajecten. Onderdeel B van Bijlage II geeft vervolgens per dijktraject de omgevingswaarde weer (Besluit Kwaliteit Leefomgeving 2026)

Beleidsdoelstellingen NOVI

Deze indicator verwijst naar de volgende doelen en nationale belangen zoals opgenomen in de Nationale omgevingsvisie (Ministerie BZK 2020):

Nr.14 Waarborgen van de waterveiligheid en de klimaatbestendigheid (inclusief vitale infrastructuur voor water en mobiliteit)*

Beleidskeuze 1.1 
Nederland is in 2050 klimaatbestendig en waterrobuust. Bij (her)ontwikkelingen wordt voorkomen dat het risico op schade en slachtoffers door overstromingen of extreem weer toeneemt, voor zover dat redelijkerwijs haalbaar is. We behouden en reserveren voldoende ruimte voor toekomstige waterveiligheidsmaatregelen.

*Omdat er op dit moment nog geen vastgestelde norm is voor klimaatbestendigheid, beperkt deze indicator zich tot waterveiligheid.