Verwachte effecten van burgerbetrokkenheid bij natuur, 2024

Vrijwilligers dragen bij aan natuur, biodiversiteit en landschap

Groene vrijwilligers zijn op veel manieren actief: van afval opruimen en bijdragen aan natuurbeheer en natuureducatie tot actievoeren en soorten tellen. 34% van de volwassen Nederlanders onderneemt wel eens vrijwillige activiteiten voor de natuur. Mattijssen et al. (2024b) onderscheiden binnen deze vrijwilligers drie groepen, namelijk mensen die individueel actief zijn voor natuur en groen, mensen die vrijwilliger zijn bij een organisatie met betaalde krachten (de organisatie-vrijwilligers) en mensen die actief zijn bij een niet-professioneel buurtinitiatief, politiek initiatief of burgerinitiatief (de initiatief-vrijwilligers). Aan die laatste twee groepen is in een enquête gevraagd welke effecten ze denken dat hun organisatie of initiatief heeft op ecologisch, sociaal en economisch gebied. 

Groene vrijwilligers denken dat hun werk ecologische effecten heeft

Organisatie- én initiatief-vrijwilligers verwachten diverse ecologische effecten door hun werk. Initiatieven zijn over het algemeen vooral gericht op buurtgroen, plantsoenen en parken, terwijl organisaties zich meer richten op verschillende soorten natuur buiten de bebouwde kom. Driekwart van de vrijwilligers van zowel initiatieven als organisaties denken dat hun werk tot op zekere hoogte of in (zeer) sterke mate bijdraagt aan het verbeteren van het leefmilieu voor planten en dieren. Organisatie-vrijwilligers zien grotere effecten als het gaat om behoud en herstel van landschapselementen (zoals houtwallen, heggen en knotwilgen) en het beschermen van bedreigde soorten. Andersom schatten initiatief-vrijwilligers hun bijdrage aan het vergroenen van steden en dorpen groter in. 

• Actieve betrokkenheid bij natuurbescherming

Groen vrijwilligerswerk is van belang voor sociale contacten

Groen vrijwilligerswerk is van belang voor sociale contacten tussen mensen. Meer dan 80% van de groene vrijwilligers vindt dat hun werk tot op zekere hoogte of in (zeer) sterke mate bijdraagt aan de sociale contacten tussen mensen. Dit sociale aspect is voor veel vrijwilligers ook een belangrijke drijfveer om het werk te gaan doen. Bovendien zijn ook recreatie en ontspanning een belangrijke drijfveer. Driekwart van de vrijwilligers van zowel initiatieven als organisaties vinden dat hun werk minstens tot op zekere hoogte bijdraagt aan recreatie en ontspanning. 

Bijdrage aan kennis over natuur is groot

Vrijwilligers spelen een centrale rol als het gaat over onze kennis van de natuur. Jaarlijks worden er door hen miljoenen natuurwaarnemingen doorgegeven, die van essentieel belang zijn voor ons inzicht over de staat van de natuur en de verspreiding van soorten. Vooral organisatie-vrijwilligers zien een belangrijk effect van hun werk aan het vergroten van kennis/verzamelen van gegevens over de natuur. 

• Citizen science voor natuur

Groene vrijwilligers schatten economische effecten laag in

In tegenstelling tot de sociale en ecologische effecten, worden de economische effecten door de grote meerderheid van de groene vrijwilligers (vrij) laag gewaardeerd. Ze denken over het algemeen dat hun organisatie of initiatief niet of slechts in beperkte mate bijdraagt aan de werkgelegenheid, het vestigingsklimaat voor bedrijven en de voedselproductie. Overigens kan groen vrijwilligerswerk wel degelijk baten of lagere kosten opleveren. Zo toonden Muilwijk en Bleumink (2011) aan dat vrijwilligerswerk aanzienlijke kostenbesparingen oplevert ten opzichte van regulier professioneel beheer. Anders gezegd: vrijwilligers kunnen vaak met vergelijkbare budgetten veel meer activiteiten verrichten. Het is ook de vraag of het werk dat vrijwilligers doen, anders überhaupt verricht zou worden (Mattijssen et al., 2024a).

Vrijwilligerswerk is een motor voor natuurbehoud

De inzet van vrijwilligers is van groot belang voor natuurbehoud in Nederland. Het vrijwilligerswerk heeft betrekking op een heel breed scala aan soorten groen (van stadgroen tot aan bossen), graslanden en specifieke groepen dieren, zoals vogels, insecten en vissen. Vrijwilligerswerk vult taken aan die voor terreinbeheerders kostbaar en kennisintensief zijn.

• Draagvlak voor natuur en natuurbeleid

De inzet van groene vrijwilligers is belangrijk voor het realiseren van nationale en internationale biodiversiteitsdoelen. Met hun werk versterken vrijwilligers zowel de bescherming van soorten en ecosystemen als de kennis over natuur en ook de band tussen mensen en hun leefomgeving. Dit sluit aan bij het Kunming-Montreal Global Biodiversity Framework en de EU-Biodiversiteitsstrategie 2030; beide zien brede maatschappelijke betrokkenheid als voorwaarde voor biodiversiteitsherstel. In Nederland benadrukt het Nationaal Biodiversiteit Strategie & Actieplan (2024) het belang van samenwerking tussen burgers, overheden, bedrijven en maatschappelijke organisaties om natuur dichter bij mensen te brengen. Vrijwilligers leveren daarbij niet alleen praktische capaciteit voor beheer en monitoring, maar ook lokale kennis, waardoor beleid beter aansluit op de praktijk. Zo vormt vrijwillige betrokkenheid bij natuur een cruciale schakel tussen beleid en samenleving in het beschermen van onze natuur.