Actieve betrokkenheid bij natuurbescherming, 2025

Nederlanders vooral actief bij laagdrempelige activiteiten

In 2025 ondernam twee derde van de bevolking één of meer activiteiten voor bescherming van de natuur. Nederlanders verrichten vooral laagdrempelige activiteiten dicht bij huis zoals het plaatsen van nestkastjes, het opruimen van afval van anderen in de natuur en het plaatsen van insectenhotels. Tussen 2021 en 2025 was sprake van een toename van de volgende activiteiten: het plaatsen van insectenhuisjes en bijenhotels, bestrating vervangen door planten, aanleg van streekeigen beplanting, onderhoud van natuur en landschap en het geven van natuureducatie. Op de lange termijn (2006-2025) vallen de toename op van mensen die afval van anderen in de natuur opruimen en van mensen die dier- en plantsoorten inventariseren, al zijn beide in 2025 wel enigszins afgevlakt ten opzichte van 2021.

Georganiseerde opschoonacties

Georganiseerde opschoonacties zoals de Landelijke Opschoondag en de Beach Cleanup Tour van Stichting de Noordzee dragen mogelijk bij aan de toename van mensen die afval opruimen. Sinds de eerste editie van de Beach Cleanup Tour in 2013 haalde Stichting De Noordzee samen met in totaal 20.700 vrijwilligers tot en met 2025 in totaal zo’n 110.000 kilo afval van de Nederlandse stranden. Afvalonderzoek van Stichting De Noordzee laat de afgelopen twintig jaar een significant dalende trend van strandafval zien. Op de Noordzee wordt door Stichting Duik de Noordzee schoon met vrijwilligers gewerkt aan het verwijderen van spooknetten. Dit zijn oude netten die bij wrakken zijn achtergebleven en een continue val zijn voor allerlei vissen. Vrijwilligers hebben sinds 2015 ruim 32.000 kilo spooknetten verwijderd.

Verschillende groepen vrijwilligers

Kijkend naar de wijze waarop mensen vrijwillig actief zijn voor de natuur kunnen er drie groepen worden onderscheiden: organisatie-vrijwilligers, individuele vrijwilligers en initiatief-vrijwilligers. De inzet, motivatie en aard van verrichte activiteiten verschillen per groep. Vrijwilligers zijn ongeveer even vaak man als vrouw, maar zijn gemiddeld vaker hoogopgeleid en wonen relatief vaak in een groene omgeving. Vrijwilligers hebben een breed scala aan redenen om actief te worden: niet alleen omdat ze willen bijdragen aan natuurbescherming, maar ook bijvoorbeeld omdat ze graag buiten zijn of iets voor hun eigen buurt willen doen.

Organisatie-vrijwilligers (ongeveer 4% van de volwassen Nederlanders) sluiten zich aan bij een professionele (natuur)organisatie zoals Natuurmonumenten of IVN. Ze besteden gemiddeld het meeste tijd aan hun vrijwilligerswerk. Ze ondernemen het grootste aantal verschillende activiteiten en focussen het meest op natuurgebieden en landschap. Individuele vrijwilligers ondernemen zelfstandig acties, vooral zwerfafval opruimen, deelnemen aan natuurtellingen of het onderhoud van openbaar groen. Ze zijn de grootste groep (zo’n 22% van de volwassen Nederlanders), maar besteden er gemiddeld de minste tijd aan. Initiatief-vrijwilligers (ongeveer 8% van de volwassen Nederlanders) zijn vaak actief in lokale samenwerkingsverbanden zonder professionele organisatiestructuur, zoals buurtinitiatieven. Hun inzet richt zich onder meer op het vergroenen van de eigen leefomgeving is daarom vaak wat meer op stedelijk groen gefocust dan bij de organisatie-vrijwilligers. 

• Interesse in natuur

Betrokkenheid bij natuurorganisaties

Bij de terreinbeheerders en de provinciale stichtingen Landschapsbeheer zijn duizenden vrijwilligers actief. Activiteiten die zij verrichten verschillen van beheer en onderhoud, voorlichting, inventarisaties en toezicht tot onder meer belangenbehartiging. Een voorbeeld van een nationale activiteit voor beheer en onderhoud van natuur en landschap is de nationale natuurwerkdag. Het aantal vrijwilligers van de natuurwerkdag nam vanaf de start in 2001 sterk toe tot circa 12.000 in 2010 en schommelt sindsdien tussen de 12.000 en 16.000 mensen. In 2024 werd op 567 locaties een natuurwerkdag georganiseerd.

Ook andere natuurorganisaties weten groepen burgers te mobiliseren. De natuur- en milieufederaties hebben bijvoorbeeld meer dan 1.000 aangesloten lokale organisaties, waarin bij elkaar duizenden vrijwilligers actief zijn. De sportvisserij draagt bij aan onderzoek naar verbetering van de visstand en de bescherming en ontwikkeling van visbestanden. De niet-actieve betrokkenheid van burgers bij de vier grootste natuurorganisaties bedraagt uitgedrukt in ledenaantallen 1,74 miljoen leden. Sinds 2010 is de omvang van deze aanhang redelijk stabiel gebleven, al verschilt het beeld wel tussen de diverse organisaties. 

•    Ledenaantal particuliere natuur- en milieuorganisaties
•    Omvang van de Nederlandse sportvisserij

Vrijwillige waarnemers belangrijk voor natuurbeleid

Een groot aantal vrijwilligers verzamelt soortgegevens en geeft waarnemingen van planten en dieren door. In 2021 waren er zo’n 16.500 vrijwilligers actief binnen telprojecten van Soortenorganisaties. Ook namen er in 2024 ongeveer 114.000 mensen deel aan de Nationale tuinvogeltelling. Veel vrijwillige natuurwaarnemers delen hun waarnemingen via de website Waarneming.nl; deze website heeft zich over de jaren ontwikkeld tot een enorme database aan natuurwaarnemingen die een essentiële aanvulling vormen op systematische tellingen van Soortenorganisaties. In 2024 werden er op deze site zo’n 16.6 miljoen soortenwaarnemingen doorgegeven.

Biodiversiteitsdata, veelal verzameld door vrijwillige waarnemers, worden gebruikt voor biodiversiteitsindicatoren waarmee inzicht in de toestand en veranderingen van natuur en biodiversiteit wordt verkregen. Biodiversiteitsindicatoren zijn essentieel voor evaluaties van het natuurbeheer en beleid, en worden gebruikt in internationale rapportages voor de EU-Vogel en Habitatrichtlijnen en de VN-Convention on Biological Diversity. Gespecialiseerde soortenorganisaties coördineren vele tel- en monitoringsprojecten, bijvoorbeeld binnen het Netwerk Ecologisch Monitoring.

•    Citizen science voor natuur
•    Staat van instandhouding en trends soorten en habitattypen Vogel- en Habitatrichtlijn

Belang maatschappelijke betrokkenheid

In lijn met het Kunming-Montreal Global Biodiversity Framework en de EU Biodiversiteit Strategie 2030 wordt in het Nederlandse natuurbeleid het belang van brede maatschappelijke betrokkenheid bij natuur benadrukt. Het Nationale Biodiversiteit Strategie en Actie Plan uit 2024 stimuleert actieve betrokkenheid van burgers, bedrijven en maatschappelijke organisaties bij de natuur. Dit plan bouwt voort op het besef dat natuur een centrale plek inneemt in de samenleving. Niet alleen in beschermde gebieden, maar ook in steden, op het platteland en in waterrijke gebieden. Het plan erkent daarbij de belangrijke rol die burgers kunnen spelen in natuurbescherming, ook in hun dagelijkse leefomgeving. De kracht van vrijwilligerschap wordt daarmee erkend, ook al hebben burgers en overheden soms andere prioriteiten dan de overheid als het over natuur gaat.

Het ministerie van Landbouw, Visserij, Voedselkwaliteit en Natuur werkt samen met provincies, natuurorganisaties en lokale initiatieven aan uitvoeringsagenda’s die de betrokkenheid bij natuur versterken. Provincies spelen een sleutelrol in het verbinden van nationale ambities met regionale uitvoering en ontwikkelen zelf ook beleid om natuur en samenleving met elkaar te verbinden en burgerbetrokkenheid bij de natuur te versterken. Beleidsmakers ondersteunen de betrokkenheid bij natuur via initiatieven, zoals de Actieagenda voor Biodiversiteit, waarin meer dan 150 organisaties en bedrijven samenwerken. Ook faciliteren ze vrijwilligersnetwerken en onderschrijven ze het manifest 'De Kracht van de Groene Vrijwilliger' van SoortenNL, IVN Natuureducatie, LandschappenNL en BoerenNatuur.