Zeespiegelstijging langs de Nederlandse kust en mondiaal, 1890-2025

Zeespiegel langs de Nederlandse kust sinds 1890 met ongeveer 29 centimeter gestegen, met recent een versnelling

Voor vijf hoofdgetijdestations van Rijksaterstaat zijn vanaf 1890 betrouwbare metingen van de zeespiegel langs de Nederlandse kust beschikbaar. Deze stations bevinden zich in Vlissingen, Hoek van Holland, IJmuiden, De Helder, en Harlingen. Ook voor station Delfzijl bestaat een langjarige meetreeks, Rijkswaterstaat corrigeert deze momenteel vanwege de extra bodemdaling door gaswinning. Het KNMI (https://www.knmi.nl/klimaat) presenteert op zijn klimaatdashboard gemiddelden voor alle zes hoofgetijdestations, dus inclusief Delfzijl. 

In laatste decennia is een versnelling zichtbaar in zeespiegelstijging langs de Nederlandse kust. Tussen  1890-2025 is de zeespiegel langs de Nederlandse kust met 29 cm gestegen (Zie tabblad Nederland in de figurenset). De jaarwaarden in 2023 en 2024 bereikten recordhoogten met respectievelijk 15,3 en 16,1 cm boven NAP. Ook de jaarwaarde voor 2025 ligt met 11,2 cm boven NAP relatief hoog. Tot  1980 steeg de zeespiegel vrij gelijkmatig met gemiddeld ongeveer 1,9 mm per jaar. Sinds 1995 bedraagt de gemiddelde stijging ongeveer 2,9 mm per jaar en over de laatste 10 jaar ongeveer 3,2 mm per jaar. Kortom, er is sprake van een versnelling. 

Ook andere studies wijzen op een recente versnelling van de zeespiegelstijging langs de Nederlandse kust. Hierbij worden deels correcties toegepast voor variaties in windpatronen en een 18-jarige maancyclus. Voorbeelden zijn Steffelbauer et al. (2022), Keizer et al. (2023) en Stolte et al. (2023, 2026). Steffelbauer et al. ramen de gemiddelde zeespiegelstijging tot 1993 van 1,7 mm per jaar en een gemiddelde stijging daarna op 2,7 mm/jaar. Stolte et al. (2023, 2026) komen voor de periode 1900-1993 een gelijkmatige zeespiegelstijging van 1,8 mm per jaar en voor de periode daarna op een stijging van 2,9 mm per jaar. En Keizer et al. (2023) geven een gemiddelde zeespiegelstijging van rond 1,7 mm/jaar voor begin van de 20^ste eeuw, die dan toeneemt tot 2.9 mm/jaar over de periode 2000-2019. 

Trend in zeespiegel langs de Nederlandse kust vooral door klimaatgerelateerde processen

De beschreven trend in zeespiegelstijging wordt ook langs de Nederlandse kust vooral bepaald door factoren die op wereldschaal spelen en die vooral klimaatgerelateerd zijn (KNMI, 2026). Daarbij gaat het vooral om het uitzetten van opwarmend zeewater en het smelten van ijskappen op Groenland, Antarctica en van gletsjers (zie voor meer details 'verklaring mondiale zeespiegelstijging'). Hierbij de opmerking dat de zeespiegelstijging langs de Nederlandse kust weliswaar nauw samenhangt met de mondiale zeespiegelstijging maar is daar niet precies gelijk aan. Dat komt doordat de zeespiegel sterk variabel is over de oceanen, veroorzaakt door verschillen in luchtdruk, wind, zeestromingen, watertemperaturen en waterdichtheden (gekoppeld aan zoutgehaltes), en zwaartekrachtvelden. Daarnaast is de trend voor een deel te verklaren uit factoren die lokaal langs de Nederlandse kust spelen zoals een veranderingen in windopzet en getijdebewegingen (Hermans et al., 2020; Keizer et al., 2023; Stolte en Baart, 2023). 

Verder zijn de zeespiegelstanden langs de Nederlandse kust waardes ten opzichte van het Normaal Amsterdams Peil (NAP). Hierbij is rekening gehouden met de bodembewegingen van de diepe ondergrond van Nederland. Hierbij gaat het met name om bodemdaling als gevolg van isostasie (herstel van de bodem na het wegsmelten van de ijskappen aan het einde van de laatste ijstijd), tektonische bewegingen (bewegingen van aardplaten) en gaswinning langs de Nederlandse kust (Baart et al. 2019, Hijma, 2021). Om de grootte van deze en andere bodembewegingen beter in kaart te brengen, wordt momenteel een onderzoeksprogramma uitgevoerd (Hijma, 2025). Zie technische toelichting voor meer informatie over verschillende types en bijdrages van de bodembewegingen. 

Jaar-tot-jaar variaties langs Nederlandse kust

De jaar-op-jaar variaties in de zeespiegelstand, dus de afwijkingen van de lineaire trend, kunnen aanzienlijk zijn zoals blijkt uit de eerste figuur. Zo hadden de jaren 1912, 1967, 2023 en 2024 jaargemiddelde waterstanden die 6 tot 7 cm boven de verwachte trendwaarde lagen, terwijl andere jaren er juist ruim onder lagen (1996 : -10 cm, 1972: -6 cm). 

De jaar-tot-jaar variaties in zeespiegel langs de Nederlandse kust worden met name veroorzaakt door verschillen in dominante windrichting in een jaar. Een vergelijkbaar resultaat wordt gevonden door Stolte et al. (2023, 2026) door het toepassen van een getijde- en storm-model voor de Noordzee. Andere verklaringen van de jaar-op-jaar variatie zijn verschillen in luchtdruk, watertemperatuur van en neerslag op de Noordzee (Dangendorf et al. 2014; Baart et al., 2019; Stolte en Baart, 2023). Ook het zoutgehalte onder invloed van de instroom van rivieren speelt een rol (Sterlini et al., 2017). 

Tenslotte bevatten de jaargemiddelde data over de gehele reeks een 18,6-jarige cyclus die veroorzaakt wordt door de afwijking van het baanvlak van de maan ten opzichte van het baanvlak van de aarde (de knopen- of drakencyclus). Zie Baart et al. (2012) en Stolte et al. (2023, 2026). De invloed van de knopencyclus is sinusvormig en geeft een verhoging/verlaging van de zeespiegel in elk jaar van maximaal 13 mm. De langjarige trend wordt niet beïnvloed door deze cyclus.

Achtergronden Mondiale zeespiegelstijging 

De trendmatige ontwikkeling in mondiale zeespiegelstijging wordt op verschillende wijzen onderzocht. Allereerst wordt informatie gebruikt van langs kusten gelegen peilstations — met metingen soms van meer dan een eeuw, zoals langs de Nederlandse kust. Verder komt de informatie uit ijsafsmeltingsmodellen. Tenslotte zijn er vanaf 1993 zeeniveaudata op basis van satellietwaarnemingen. Voorbeelden van dergelijke satelliet datasets zijn er van AVISO, NASA en Copernicus Climate Change Services (C3S) (zie https://climate.metoffice.cloud/sea_level.html voor uitleg en data van deze en andere bronnen). 

In de derde figuur geven we drie reconstructies van de mondiale zeespiegelstijging. Deze hebben gebruik gemaakt van verschillende methoden waardoor met name de  waarden in beginjaren verschillen. Church en White (2011) combineren gegevens van peilstations vanaf 1880 met en statistische informatie afgeleid uit satellietwaarnemingen sinds 1993. Ook Dangendorf et al. (2019, 2024) en Frederikse et al. (2020) gebruiken peilstations en combineren die met ijs-afsmeltingsmodellen en geavanceerde zeeniveauberekeningen. 

De satelliet-reconstructie in de derde figuur is op basis van AVISO en beslaat de periode 1993 tot en met 2025.

Mondiale zeespiegelstijging 23 cm gestegen tot 2025, ruimtelijk verdeeld

De mondiale zeespiegel steeg met 23 cm over de tussen 1900 en 2025 (derde figuur). Dit komt neer op gemiddeld 1,9 mm per jaar. Tussen 1993 en 2025 was de gemiddelde stijging 3,4 mm per jaar, in de laatste 10 jaar is die opgelopen naar 3,8 mm per jaar. Kortom, ook mondiaal is er sprake van een versnelling over de laatste decennia.

Het is belangrijk op te merken dat zeespiegelstanden en veranderingen daarin niet gelijkmatig over de oceanen zijn verdeeld. Dit verklaart waarom de reconstructies in de figuur met mondiale zeespiegelstijging niet volledig overeenkomen. De ruimtelijke variatie in zeespiegelniveaus kan goed in beeld gebracht worden met vanuit satellietbeelden. Zie bijvoorbeeld deze animatie van NOAA. 

De mondiale kaart laat grote verschillen zien in zeespiegelverandering van een stijging  van 10 mm per jaar in sommige oceaangebieden tot een daling van 6 mm per jaar, vooral gelegen nabij Antarctica en Groenland. Deze daling hangt samen met het gravitatie-effect: door het verlies van ijsmassa verandert het zwaartekrachtveld, waardoor de zeespiegel nabij de ijskappen daalt en de zeespiegel in de vergelegen gebieden juist wordt versterkt. In delen van de Noord-Atlantische oceaan, en ook de Noordzee, bedraag de zeespiegelstijging 1 tot 3 mm per jaar Deze waarden komen goed overeen met historische metingen voor Nederland.

Oorzaken Mondiale zeespiegelstijging

De zeespiegelstijging van de afgelopen decennia is toe te schrijven aan verschillende factoren die grotendeels samenhangen met klimaatverandering (IPCC, 2019)

• thermische uitzetting van zeewater door opwarming 
• het afsmelten van landijs op Antarctica en Groenland
• het wereldwijd smelten van gletsjers en kleine ijskappen 
• het gebruik van grondwater wat leidt tot extra wateraanvoer naar de oceanen (geringe bijdrage). 

Lange tijd was de thermische uitzetting van oceaanwater de belangrijkste oorzaak van de mondiale zeespiegelstijging. Maar sinds 2000 is het afsmelten van landijs (poolkappen, gletsjers) dominant (EEA, 2026). Volgens NASA is ongeveer een derde van de huidige zeespiegelstijging toe te schrijven aan thermische uitzetting van oceaanwater en ongeveer tweederde aan het verlies van landijs Hierbij is de bijdrage van afsmelten van Groenland en Antarctica dominant (38%) (NASA, 2026). De bijdrage door gebruik van grondwater in de wereld wordt op 1 tot 3% geschat. Hierbij de opmerkingen dat de schattingen zijn omgeven door brede onzekerheidsbanden. Voor meer details over de bijdrage van deze factoren verwijzen we ook naar IPCC (2019, 2021).

Kennisprogramma Zeespiegelstijging

De Nederlandse overheid heeft in 2010 een Deltaprogramma gestart, met onder andere als doel Nederland nu en in de toekomstig te beschermen tegen hoogwater. Binnen dit programma werken verschillende overheden en andere organisaties samen onder leiding van de deltacommissaris. Binnen het Deltaprogramma werd in 2018 gesignaleerd dat zeespiegel in de loop van deze eeuw mogelijk sneller kan stijgen dan in de zogenaamde ‘deltascenario’s’ was aangenomen (Haasnoot et al., 2018). Als reactie hierop hebben de minister van Infrastructuur en Waterstaat en deltacommissaris gezamenlijk het initiatief genomen voor het meerjarig Kennisprogramma Zeespiegelstijging (zie kennisprogramma-zeespiegelstijging). Dit Kennisprogramma moet meer zicht geven in de oorzaken van een versnelde zeespiegelstijging en de mogelijke gevolgen voor de wateropgaven en ruimtelijke inrichting. Daarnaast brengt het mogelijkheden in kaart om hierop te anticiperen (zie ook Haasnoot et al., 2020; Stolte et al, 2023; Postma, 2026). Het eerdergenoemde onderzoek naar bodemdaling maakt deel uit van dit programma (Hijma, 2025).