Lokale leefomgeving

Niet-ioniserende straling: bronnen, effecten en beleid

U bekijkt op dit moment een archiefversie van deze indicator. De actuele indicatorversie met recentere gegevens kunt u via deze link bekijken.

Niet-ioniserende straling bestaat uit elektromagnetische (EM) golven met energie die te laag is om te ioniseren, dat wil zeggen om rechtstreeks elektronen uit atomen los te maken. Naast ultraviolette (UV) straling, vallen ook de EM-velden veroorzaakt door hoogspanningslijnen, mobiele telefoons, elektrische apparaten en radio en televisie eronder. UV-straling kan huidkanker en staar veroorzaken. Over schadelijke gezondheidseffecten van de EM-velden bestaat nog onduidelijkheid, vooral als het gaat om EM-velden met een lage veldsterkte.

Verschillende soorten niet-ioniserende straling

Niet-ioniserende straling omvat stralingstypen met uiteenlopende eigenschappen. In het Compendium voor de Leefomgeving wordt ingegaan op UV-straling en EM-velden. De EM-velden worden onderverdeeld in extreem-laagfrequente (ELF) velden en radiofrequente (RF) velden.

Type straling   Bronnen
extreem-laagfrequente EM-velden (ELF, 50 Hz)   ELF-velden ontstaan bij transport en distributie van elektriciteit en bij gebruik van elektrische apparaten. ELF-velden komen voor rond alledaagse zaken zoals hoogspanningslijnen, scheerapparaten, stofzuigers en boormachines.
Blootstelling kinderen aan magnetische velden van hoogspanningslijnen
radiofrequente EM-velden (RF, 300 Hz tot 300 GHz)   RF-velden komen voor rond mobiele telefoons, basisstations, radio- en televisie-zendmasten, anti-diefstalpoortjes, radarinstallaties en in sommige huishoudelijke apparaten zoals magnetrons.
UV-straling   De zon is de belangrijkste bron van UV-straling. De hoeveelheid UV-straling buiten is afhankelijk van het seizoen, het tijdstip op de dag, de aanwezigheid van bewolking en de dikte van de ozonlaag. De persoonlijke blootstelling hangt af van deze omgevingsfactoren en van het gedrag.
UV-straling in Nederland, 1980-2019

Extreem laagfrequente EM-velden


Effecten
Het directe effect van blootstelling aan deze velden is de opwekking van elektrische velden en stromen in het lichaam. De huidige blootstellingslimieten zijn gebaseerd op korte-termijneffecten en hebben onder meer als doel hartritmestoornissen te voorkomen (Gezondheidsraad, 2000).
In buitenlands bevolkingsonderzoek is een verband gevonden tussen het wonen in de buurt van hoogspanningslijnen en het optreden van leukemie bij kinderen. Een verhoogd risico treedt mogelijk op bij blootstelling aan magnetische velden met een veldsterkte hoger dan ergens tussen 0,2 microtesla en 0,5 microtesla. Op grond van deze gegevens heeft de International Agency for Research on Cancer, een agentschap van de World Health Organisation deze magnetische velden als mogelijk kankerverwekkend aangemerkt. Een oorzakelijk verband tussen kinderleukemie en blootstelling is echter niet vastgesteld.
Als het verband uit het buitenlandse bevolkingsonderzoek ook voor Nederland opgaat, zou maximaal 0,5 van de jaarlijks circa 110 nieuwe gevallen van leukemie bij kinderen hierdoor verklaard kunnen worden (Van der Plas et al., 2001 en Pruppers, 2003).


Beleid
In oktober 2005 heeft het voormalige ministerie van milieu een beleidsadvies verzonden. Dit advies is gebaseerd op het voorzorgbeginsel. Gemeenten en netbeheerders wordt geadviseerd om in nieuwe situaties te voorkomen dat er gevoelige bestemmingen worden gerealiseerd binnen een zone waar het jaargemiddelde magnetische veld sterker is dan 0,4 microtesla. Met nieuwe situaties wordt bedoeld: nieuwbouw van gevoelige bestemmingen of nieuwbouw van bovengrondse hoogspanningslijnen of ingrijpende wijzigingen aan bestaande lijnen. Gevoelige bestemmingen zijn volgens het advies: woningen, scholen, crèches en kinderdagverblijven. Het beleid is in 2008 door de voormalige minister van milieu verduidelijkt. Het onderwerp 'Hoogspanningslijnen' van de RIVM-website geeft meer informatie over het beleid.

Radiofrequente EM-velden


Effecten
Over mogelijk schadelijke effecten van blootstelling aan radiofrequente EM-velden bestaat momenteel nog onduidelijkheid, vooral als het gaat om EM-velden met een lage veldsterkte. Het toenemend gebruik van elektrische apparaten, mobiele telefoons, radio en televisie, in combinatie met de wetenschappelijke onduidelijkheid, leidt wel tot bezorgdheid over eventuele gezondheidsrisico's.
Bij langdurige blootstelling en bij voldoende hoge veldsterkte kan een verhoging van de lichaamstemperatuur optreden. De huidige blootstellingslimieten zijn er op gericht een temperatuurstijging met meer dan 1 graad celsius te voorkomen. Een mogelijk verband tussen blootstelling aan RF-velden en gezondheidseffecten zoals slapeloosheid, hoofdpijn, geheugenverlies of gedragsstoornissen is niet ondubbelzinnig aangetoond.
Het uitgebreidste onderzoek naar het ontstaan van hersentumoren bij gebruik van mobiele telefoons, INTERPHONE, heeft geconcludeerd dat het gebruik van mobiele telefoons niet tot een hoger risico op hersentumoren leidt (meningioma.s en glioma's). De resultaten suggereren wel een hoger risico op glioma's in de groep met het hoogste mobiele telefoongebruik, maar dit was, volgens de auteurs, onvoldoende om tot de conclusie te komen dat er sprake is van een oorzakelijk verband. Meer informatie staat in het onderwerp 'Mobiele telefonie' op de RIVM-website.

Beleid
In Nederland is het beleid met betrekking tot de plaatsing van antennes vastgelegd in het Nationaal Antennebeleid (NAB, 2000). Dit beleid is in 2002 uitgewerkt in een convenant tussen de rijksoverheid, de gemeenten en de aanbieders van mobiele telefonie. Uitgangspunt zijn de blootstellingslimieten in de EU-aanbeveling voor de beperking van blootstelling van de bevolking aan EM-velden (EU, 1999). In 2010 is een nieuw convenant afgesloten.

UV-straling


Effecten
Door blootstelling aan UV-straling kunnen op de korte termijn verbranding, sneeuwblindheid en onderdrukking van het immuunsysteem optreden. Langdurige blootstelling kan leiden tot huidkanker en vertroebeling van de ooglens (staar). Daarnaast kan een toename in UV-straling tot nadelige ecologische effecten leiden. Door de verdunning van de ozonlaag, als gevolg van de uitstoot van CFK's, is de UV-jaardosis in Nederland en Europa de laatste decennia toegenomen. Deze toename zal op termijn tot een toename in het aantal gevallen van huidkanker leiden.



Beleid
Het Nederlandse volksgezondheidsbeleid is vooral gericht op preventie van blootstelling. Het gaat om algemene publieksvoorlichting over verantwoord gedrag in de zon en over het gebruik van antizonnebrandmiddelen. Met betrekking tot de bescherming van de ozonlaag zijn in 1987 mondiaal afspraken gemaakt over het terugdringen van het CFK-gebruik (UNEP, 1987-2000).

Referenties

Relevante informatie

Archief van deze indicator

Referentie van deze webpagina

CBS, PBL, RIVM, WUR (2011). Niet-ioniserende straling: bronnen, effecten en beleid (indicator 0317, versie 06 , 20 december 2011 ). www.clo.nl. Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS), Den Haag; PBL Planbureau voor de Leefomgeving, Den Haag; RIVM Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu, Bilthoven; en Wageningen University and Research, Wageningen.

Het CLO is een samenwerkingsverband van CBS, PBL, RIVM en WUR.