Stroomschema voor stikstof en fosfor in de landbouw, 2024
Vooral via krachtvoer en kunstmest komen jaarlijks grote hoeveelheden stikstof en fosfor de landbouw binnen. De afvoer geschiedt via dierlijke en plantaardige producten. Jaarlijks is er een overschot dat de bodem en lucht belast. In 2024 bedroegen de overschotten in de landbouw 295 miljoen kg stikstof en 8 miljoen kg fosfor.
Toelichting bij de stroomschema's
De stroomschema’s tonen een vereenvoudigde weergave van de stikstof- en fosforstromen in de landbouw. Ze beschrijven de aanvoerposten, afvoerposten en retourstromen binnen de landbouw.
Op basis van de stroomschema’s kan de hoeveelheid stikstof, respectievelijk fosfor worden berekend die via de landbouw in het milieu terecht komt (overschot).
Door op “Download data” te klikken zijn de cijfers te downloaden voor de jaren 2023 en 2024. Een compleet overzicht van alle cijfers vanaf 1990 geeft de StatLine-tabel Mineralenbalans landbouw (CBS, 2025b). Let op, door afronding kunnen de weergegeven totalen afwijken van de som van de afzonderlijke getallen.
Aanvoerposten
De aanvoerposten staan boven in de stroomschema’s. De belangrijkste posten zijn krachtvoer voor vee en kunstmest. Daarnaast komt stikstof de landbouw binnen via luchtdeposities en “overige aanvoer” (compost, zaai- en pootgoed, zuiveringsslib en via biologische stikstofbinding). Voor fosfor gaat het alleen om “overige aanvoer” (compost, zaai- en pootgoed, zuiveringsslib).
In 2024 is via alle aanvoerposten tezamen 622 miljoen kg stikstof en 78 miljoen kg fosfor in de landbouw terecht gekomen.
Afvoerposten
Onder in de stroomschema’s staan de drie belangrijkste afvoerposten. Beide mineralen verlaten de landbouw via de vastlegging in dierlijke productie (vlees, melk en eieren), mestafzet buiten de landbouw, en de afzet van plantaardige producten (gewassen, groente, fruit en sierteelt). In 2024 is via deze posten 333 miljoen kg stikstof en 69 miljoen kg fosfor uit de landbouw verdwenen.
Retourstromen binnen de Nederlandse landbouw
Binnen de landbouw worden voor stikstof twee retourstromen onderscheiden. Via ruwvoer (kuilgras, weidegras, hooi en snijmaïs) wordt de aan landbouwgrond onttrokken stikstof rechtstreeks teruggeleverd aan de veehouderij. In 2024 gaat het om 253 miljoen kg stikstof in geoogste ruwvoer producten. Hieruit werd nog 7 miljoen kg stikstof uit voorraden gehaald zoals balen en kuilen, en dus 260 miljoen kg stikstof als ruwvoer werd terug geleverd aan de landbouw. Daarnaast is er een retourstroom via de depositie van vervluchtigde stikstof (vooral ammoniak) naar de landbouwgrond (19 miljoen kg stikstof in 2024).
Voor fosfor kan binnen de landbouw maar één retourstroom worden onderscheiden. Via ruwvoer (kuilgras, weidegras, hooi en snijmaïs) wordt de aan landbouwgrond onttrokken fosfor rechtstreeks terug geleverd aan de veehouderij. In 2024 betreft het 38 miljoen kg fosfor, waarvan 38 miljoen kg uit geoogste producten minus 1 miljoen uit de voorraadmutatie. Door afronding kunnen de weergegeven totalen afwijken van de som van de afzonderlijke getallen.
Stikstofdepositie, 1990-2024
Overschotten
De stikstof- en fosforoverschotten kunnen worden berekend met de formule: aanvoer minus afvoer plus voorraadmutatie ruwvoer.
Het stikstofoverschot in 2024 bedraagt 295 miljoen kg. Het belangrijkste deel hiervan belandt in de bodem (220 miljoen kg stikstof). De rest vervluchtigt naar de lucht (75 miljoen kg stikstof), voornamelijk in de vorm van ammoniak. Het fosforoverschot in 2024 bedraagt 8 miljoen kg.
Bronnen
- Bruggen, C. van, M.J.C. de Bode, A.G. Evers, K.W. van der Hoek, H.H. Luesink & M.W. van Schijndel (2010). Gestandaardiseerde berekeningsmethode voor dierlijke mest en mineralen. Standaardcijfers 1990-2008. Werkgroep Uniformering berekening Mest- en mineralencijfers. CBS, Den Haag.
- Veraart, M., Bikker, P., van Bruggen, C., van Laar, H., & Parand, E. (2022). Sensitivity analysis of WUM for calculating mineral excretion : evaluation of variation in starting values of WUM model on the excretion of nitrogen (N), phosphorus (P) and total potential ammonia nitrogen (TAN) from farm animals in the Netherlands. (Report / Wageningen Livestock Research; No. 1373). Wageningen Livestock Research. https://doi.org/10.18174/570906
- M. van der Most, C. van Bruggen, A. Bannink, A. Bleeker, D.W. Bussink, H.J.C. van Dooren, J.F.M. Huijsmans, J. Kros, K. Oltmer, M.B.H. Ros, L. Schulte-Uebbing, G.L. Velthof, T.C. van der Zee (2025) Emissies naar lucht uit de landbouw berekend met NEMA voor 1990-2023 (WOT-technical report; No. 283). WOT Natuur & Milieu. https://doi.org/10.18174/699440
- CBS (1992). Mineralen in de landbouw, 1970-1990. CBS, Voorburg / Heerlen.
- CBS (2016). Mineralenbalans landbouw. Korte onderzoeksbeschrijving. CBS, Den Haag / Heerlen.
- CBS (2025a). Dierlijke mest en mineralen 2024. CBS, Den Haag / Heerlen.
- CBS (2025b). StatLine: Mineralenbalans landbouw. CBS, Den Haag / Heerlen.
- CBS (2026). Hoger stikstofoverschot landbouw door lage oogst, minder stikstof in mest. CBS, Den Haag / Heerlen.
Relevante informatie
- Meer informatie over de balansen van stikstof en fosfor in de landbouw is te vinden in de databank StatLine van het CBS.
Technische toelichting
- Naam van het gegeven
Stroomschema's voor de stikstof- en fosforbalans in de landbouw
- Omschrijving
Grafische weergave van de balansen voor stikstof en fosfor in de landbouw voor 2024 door middel van vereenvoudigde stroomschema’s. In de stroomschema’s zijn de diverse aanvoerstromen, afvoerstromen, retourstromen binnen de landbouw, en overschotten getekend. Voor elke stroom is de hoeveelheid stikstof, respectievelijk fosfor aangegeven.
- Verantwoordelijk instituut
Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS)
- Berekeningswijze
Bij het opstellen en analyseren van de stikstof- en fosforbalans is gewerkt op basis van de volgende uitgangspunten:
1. de aanvoerstromen in de balans moeten overeenkomen met de afvoerstromen, inclusief de verliesstromen;
2. in zowel de stikstof- als de fosforbalans moet dit gelden op zowel het niveau van de cultuurgrond (cultuurgrondbalans) als de veehouderijen (veehouderijbalans);
3. bij de veehouderijbalans is het gebruik van ruwvoer en krachtvoer in balans met de mineraaluitscheiding van het vee en de vastlegging in dierlijke productie. De cijfers van de balansposten zijn afgeleid conform de methodiek van de Werkgroep Uniformering Mest- en mineralencijfers;
4. bij de cultuurgrondbalans is de afvoerstroom ‘verlies naar de bodem’ gelijk gesteld aan het verschil tussen de aanvoerstromen en de andere afvoerstromen. De cijfers hiervan komen overeen met de bodembalanscijfers op StatLine (CBS, 2025b).
De oorspronkelijke methode voor het samenstellen van de balansen wordt beschreven in het rapport Mineralen in de landbouw, 1970-1990 (CBS, 1992). Dit rapport vormt nog steeds de basis voor de huidige stikstof- en fosforbalansen. Door voortschrijdend inzicht worden zo nu en dan aanpassingen in de methode doorgevoerd. Zo omvat de aanvoer van kunstmest in 2014 alleen het deel dat door de landbouwsector gebruikt wordt, waardoor het gebruik van kunstmest zo’n 4 à 8 procent lager uitkomt.
Een qua grootte vergelijkbare aanpassing in de berekening van de stikstofbalans betreft de omschakeling naar een ander ramingsmethodiek voor de bepaling van de ‘mestafzet naar bestemmingen buiten de Nederlandse landbouw’. Deze is nu consistent met de benadering die binnen NEMA (National Emission Model Agriculture) gebruikelijk is. NEMA is het model dat wordt gebruikt voor berekening van emissies van ammoniak, broeikasgassen en fijn stof uit de Nederlandse landbouw (Van der Most, M. van, et al. 2025).
Naast aanpassingen van de methode zijn er regelmatig aanpassingen in de bronstatistieken; bijvoorbeeld wanneer via de Emissieregistratie een nieuwe tijdreeks, vanaf verslagjaar 1990, is samengesteld inzake de stikstofemissies naar lucht. Ook de depositiecijfers zijn vanaf 1990 herzien. De overige aanvoer omvat niet meer de stikstofbinding door vrij levende bacteriën in de bodem, terwijl de stikstofbinding door klaver/grasland, luzerne en peulvruchten wel meegenomen wordt.- Basistabel
Statline: Mineralenbalans landbouw (CBS, 2025b)
- Geografische verdeling
Nederland
- Verschijningsfrequentie
Jaarlijks
- Achtergrondliteratuur
Mineralen in de landbouw, 1970-1990 (CBS, 1992)
Mineralenbalans landbouw (CBS)
Dierlijke mest en mineralen 2024 (CBS, 2025a)
StatLine: Mineralenbalans landbouw (CBS, 2025b)
Hoger stikstofoverschot landbouw door lage oogst, minder stikstof in mest (CBS, 2026)- Betrouwbaarheidscodering
- Schatting, gebaseerd op een groot aantal (accurate) metingen; de representativiteit is grotendeels gewaarborgd.
Archief van deze indicator
Bekijk meer Bekijk minder
Referentie van deze webpagina
CLO (2026). Stroomschema voor stikstof en fosfor in de landbouw, 2024 (indicator 0094, versie 25, ), www.clo.nl. Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS), Den Haag; PBL Planbureau voor de Leefomgeving, Den Haag; RIVM Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu, Bilthoven; en Wageningen University and Research, Wageningen.
