Ruimtelijke samenhang landnatuur, 2024

Sinds 1990 is de oppervlakte aan natuur toegenomen en is ook de ruimtelijke samenhang van natuurgebieden op het land verbeterd. Een aanzienlijk deel van de leefgebieden is echter nog te klein of te versnipperd om ruimte te bieden aan stabiele populaties van kenmerkende soorten.

Ruimtelijke samenhang belangrijk voor soorten

Voor planten- en diersoorten zijn vanuit ruimtelijk oogpunt twee zaken essentieel om op lange termijn te kunnen overleven. Er moeten voldoende grote leefgebieden zijn en soorten moeten zich kunnen verplaatsen tussen de leefgebieden. Deze twee factoren samen noemen we ‘ruimtelijke samenhang’. De ruimtelijke samenhang is niet goed wanneer het leefgebied voor veel soorten te klein en/of te ‘versnipperd’ is. Leefgebieden worden versnipperd door barrières zoals snelwegen of door tussenliggende (landbouw)gronden die ongeschikt zijn als leefgebied.

Veel soorten die in hun voortbestaan bedreigd worden en dus op de Rode Lijst staan, zijn hierop terechtgekomen door een te beperkte ruimtelijke samenhang tussen de leefgebieden.

Goede ruimtelijke samenhang in iets meer dan de helft van natuur

Bij iets meer dan de helft van de Nederlandse natuurgebieden is de ruimtelijk samenhang goed. Deze gebieden zijn in potentie groot genoeg als leefgebied voor de soorten die er verwacht kunnen worden óf zijn zodanig met andere gebieden verbonden dat deze soorten zich tussen verschillende leefgebieden kunnen verplaatsen. Voorbeelden hiervan zijn de Veluwe, de Utrechtse Heuvelrug en verschillende duingebieden.

Voor ongeveer 40% van de landnatuur werd in 2024 de ruimtelijke samenhang voor soorten als matig tot slecht beoordeeld. Deze gebieden zijn te klein of te versnipperd om soorten die daar voorkomen voldoende ruimte te bieden om te kunnen overleven.

Vanaf 1990 zijn veel natuurgebieden binnen het Natuurnetwerk Nederland (NNN) vergroot of met elkaar verbonden door verwerving, inrichting en beheer van aangrenzende en tussenliggende landbouwgronden. Ook omvorming, dat wil zeggen het omzetten van bestaande natuur in een ander type natuur, draagt bij aan het verbeteren van de ruimtelijke samenhang voor soorten (PBL & WUR, 2017). Terwijl het totaal oppervlak leefgebied met een goede ruimtelijke samenhang is toegenomen, is een aanzienlijk deel van de leefgebieden nog te klein of te versnipperd om ruimte te bieden aan stabiele populaties van kenmerkende soorten.

Rijk en provincies willen ruimtelijke condities verbeteren

Met het Natuurnetwerk Nederland (NNN), voorheen de Ecologische Hoofdstructuur (EHS), wordt de totstandkoming van een ruimtelijk samenhangend netwerk van natuurgebieden nagestreefd. Dit is een belangrijke Nederlandse maatregel voor het keren van de achteruitgang van biodiversiteit. In 2013 zijn in het Natuurpact (EZ, 2013) afspraken gemaakt tussen Rijk en provincies over het natuurbeleid en de realisatie van het Natuurnetwerk.

In de periode 2011-2027 gaan de provincies minimaal 80.000 hectare nieuwe natuur inrichten om het Natuurnetwerk te realiseren. Hiervoor moesten provincies vanaf 2011 nog 40.000 hectare (landbouw)grond verwerven of van functie veranderen (IPO 2015). Ook worden al eerder verworven gronden ingericht. Door verwerving en inrichting van nieuwe natuur, inclusief omvorming van bestaande natuur, wordt de ruimtelijke samenhang van leefgebieden van soorten verbeterd.

Natuur wordt versnipperd door tussenliggende landbouwgronden die intensief worden gebruikt en door infrastructuur. Behalve wegen zelf kunnen ook rasters of geluidsschermen een onneembare hindernis zijn. Dieren als dassen, vossen, reeën en kikkers, maar ook sommige vogels, vleermuizen en insecten kunnen verkeerswegen niet of moeilijk passeren. Het Meerjarenprogramma Ontsnippering zorgde van 2005-2018 voor het opheffen van ecologische barrières die veroorzaakt werden door bestaande rijksinfrastructuur. Nieuwe infrastructuur wordt ingepast binnen de wettelijke eisen.

Beleidsdoelstellingen

Een voorwaarde voor duurzaam behoud van biodiversiteit is een goede ruimtelijke samenhang van leefgebieden. Behoud van biodiversiteit is een belangrijke doelstelling van de Conventie voor Biologische Diversiteit, de EU-Vogel- en Habitatrichtlijn en de EU-biodiversiteitstrategie. In internationaal verband heeft Nederland zich met het Biodiversiteitsverdrag en de Europese Vogel- en Habitatrichtlijn (Natura 2000) gecommitteerd aan de doelen in deze verdragen en richtlijnen.

Bronnen

Technische toelichting

Naam van het gegeven

Ruimtelijke samenhang van landnatuur voor soorten.

Omschrijving

De indicator laat zien welk deel van de landnatuur in Nederland groot genoeg en voldoende verbonden is voor de soorten die er verwacht worden. De gebruikte planten- en diersoorten zijn kenmerkend voor de ruimte- en milieucondities en de kwaliteit van beheertypen.

Verantwoordelijk instituut

Wageningen Environmental Research. Auteurs: Marlies Sanders en Eline van Elburg.

Berekeningswijze

De ruimtelijke samenhang is bepaald met behulp van het Model for Nature Policy (MNP) en niet met de provinciaal bepaalde systematiek voor het bepalen van de ruimtelijke samenhang. De reden hiervoor is dat  het MNP rekening houdt met de ruimtebehoefte van een aantal geselecteerde kenmerkende soorten, in plaats dat gerekend wordt met standaardafstanden en -groottes per beheertype waarbij geen rekening wordt gehouden met de ruimtebehoefte van soorten.

MNP is een instrument om de effecten van beleidsmaatregelen op biodiversiteit in Nederland in te schatten. Het model berekent het potentieel duurzaam voortbestaan van kenmerkende plant-, vogel- en vlindersoorten. Een soort kan in potentie duurzaam voorkomen als er voldoende aaneengesloten areaal aan leefgebied is, van voldoende kwaliteit. De kwaliteit van een leefgebied wordt uitgedrukt in milieucondities: grondwaterstand, bodem-pH en stikstofdepositie.

Deze indicator betreft alleen de ruimtelijke samenhang van landnatuur en negeert de milieucondities daarbinnen. In de MNP-analyse zijn de milieucondities daarom ‘geoptimaliseerd’ per beheertype (Sanders et al., 2022). Dit zorgt ervoor dat alleen de ruimtelijke samenhang nog limiterend is op het duurzaam voorkomen van soorten.

Voor informatie over de ligging en omvang van de leefgebieden is de beheertypenkaart van BIJ12 gebruikt. Hierin staan de beheertypen volgens de Index-NL-typologie. Voor aansluiting bij de parametrisatie van MNP worden de grootschalige, dynamische natuurtypen (N01) vervangen voor specifiekere beheertypen. Dit geldt ook voor moeras (N05.03, N05.04) en open duin (N08.02). Dit ‘neerschalingsproces’ is nader beschreven in Sanders et al. (2026). Voor deze indicator zijn de neergeschaalde beheertypenkaart uit 2015, 2021 en 2024 gebruikt. Er is geen beheertypenkaart beschikbaar van 1990. Om 1990 te reconstrueren is Historisch Grondgebruik Nederland (HGN) 1990 vergeleken met de beheertypenkaart 2015, exclusief de tussen 1990-2015 verworven gronden voor nieuwe natuur. Wanneer het HGN-1990-type overeenkwam met het beheertype uit 2015, is aangenomen dat het beheertype onveranderd is gebleven. Wanneer het HGN-type niet overeenkwam met een beheertype uit 2015, werd het meest algemene beheertype toegekend, bijvoorbeeld heide (N07.01) als het HGN-type ‘heide’ was of kruidenrijk grasland (N12.02) als het HGN-type ‘grasland’ was.

Met MNP zijn van 281 kenmerkende soorten de leefgebieden en sleutelpopulaties geanalyseerd. Een leefgebied ontstaat op plekken waar voor de soort compatibele beheertypen liggen. Bijvoorbeeld, het leefgebied voor lavendelhei (Andromeda polifolia) bestaat uit beheertypen N06.01, N06.03, N06.4, N06.06 en N14.02. Een soort kan een populatie vormen in elk leefgebied. Ruimtelijke onderbrekingen in het leefgebied zijn toegestaan tot een soortspecifieke maximumafstand. Als het leefgebied een soortspecifieke minimumgrootte haalt, ontstaat er een sleutelpopulatie. Een sleutelpopulatie is een populatie van individuen die groot genoeg is (stabiel en levensvatbaar) om duurzaam te kunnen voortbestaan binnen een netwerk van natuurgebieden.

Gegeven een bepaalde plek met een bepaald beheertype zijn twee dingen te herleiden. Ten eerste hoeveel soorten daar in potentie een sleutelpopulatie kunnen vormen. Dit zijn alle soorten die in dit beheertype een leefgebied hebben. Ten tweede, hoeveel soorten op de plek volgens het MNP een sleutelpopulatie hebben gevormd. Dit zijn de soorten waarvoor de grootte van het leefgebied voldoet aan de soortspecifiek minimumgrootte voor een sleutelpopulatie. De verhouding tussen deze twee getallen wordt de ‘fractie-sleutelpopulaties’ genoemd. In het kaartbeeld is deze verhouding in zes klassen weergegeven. Het staafdiagram toont het areaal waar de fractie-sleutelpopulaties groter of kleiner is dan 50%.

Een ‘goede’ ruimtelijke samenhang betekent dus dat het leefgebied op die plek voldoende groot en verbonden is voor tenminste de helft van de daar kenmerkende soorten. Bij de klasse 'matig/slecht' is er een tekort aan leefgebied en/of versnippering voor meer dan 50% van de soorten.

Basistabel

De ruimtelijke samenhang is geschat met MNP versie 7.4 op basis van de beheertypenkaarten van 2015, 2021 en 2024 (kaartlaag BeheerGebied in de geodatabase IMNA-natuurbeheerplan van de provincies). De leefgebieden van 1990 zijn gebaseerd op Historisch Grondgebruik Nederland (HGN) 1990.

Geografische verdeling

Landnatuur in Nederland

Verschijningsfrequentie

driejaarlijks

Achtergrondliteratuur

Pouwels, R., G.W.W. Wamelink, M.H.C. van Adrichem, R. Jochem, R.M.A. Wegman, B. de Knegt (2017). MetaNatuurplanner v4.0 - Status A. Toepassing voor Evaluatie Natuurpact. WOt-technical report 110. WOT Natuur & Milieu, WUR, Wageningen.

Sanders, M.E., G.W.W. Wamelink, R. Jochem, H.A.M. Meeuwsen, D.J.J. Walvoort, R.M.A. Wegman, R.J.H.G.Henkens (2022). Milieucondities en ruimtelijke samenhang natuurgebieden; Technische achtergronden indicatoren digitale Balans van de Leefomgeving 2020. Wettelijke Onderzoekstaken Natuur & Milieu, WOt-technical report 214.

Sanders, M.E., G.W.W. Wamelink, E. van Elburg en H.D. Roelofsen (2026). Milieukwaliteit van landnatuur: stikstofdepositie, 1994-2023; Technische achtergrond bij CLO-indicator 1592. WOT-technical report 291. Wettelijke Onderzoekstaken Natuur & Milieu, Wageningen.

Opmerking

In de archiefversie van deze indicator was het totaal areaal in 2021 groter dan 750.000 ha. Tijdens de update in 2025 werd duidelijk dat dit een overschatting was. De oorzaak hiervan was terug te voeren op de bewerkingsstappen (omzetting van polygonen naar rasters) van de beheertypenkaart, die uitgevoerd waren tijdens de neerschalingsprocedure. Vanwege deze overschatting, maar ook vanwege doorgaande verbeteringen in het MNP-model is de ruimtelijke samenhang van 2021, 2015 en 1990 opnieuw berekend. 

Betrouwbaarheidscodering

D Schatting, gebaseerd op een aantal modelberekeningen, expert judgement, gepubliceerde bronnen.

Archief van deze indicator

Referentie van deze webpagina

CLO (2026). Ruimtelijke samenhang landnatuur, 2024 (indicator 1523, versie 09, ), www.clo.nl. Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS), Den Haag; PBL Planbureau voor de Leefomgeving, Den Haag; RIVM Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu, Bilthoven; en Wageningen University and Research, Wageningen.