Belasting van het oppervlaktewater, 1990-2023

Wat is inbegrepen in de belasting van het oppervlaktewater?

De belasting, ofwel de vervuiling die daadwerkelijk het oppervlaktewater bereikt, bestaat uit de rechtstreekse emissies naar oppervlaktewater vanuit bedrijven, huishoudens en diffuse bronnen, plus de overdrachten vanuit de andere compartimenten. Vanuit het compartiment riolering en waterzuivering zijn dat de lozingen van gezuiverd afvalwater door rioolwaterzuiveringsinstallaties en de lozingen vanuit overstorten en regenwaterriolen. Vanuit het compartiment bodem is dat de uit- en afspoeling vanuit landbouw- en natuurgronden (landelijk gebied) en vanuit het compartiment lucht is dat de atmosferische depositie op oppervlaktewateren. 

Atmosferische depositie op de Noordzee en emissies van zeeschepen varend op het Nederlands deel van het Continentaal Plat (NCP) zijn niet meegenomen in de cijfers zoals die in deze indicator zijn gepresenteerd.

Uit- en afspoeling nutriënten uit landelijk gebied sterk neerslagafhankelijk

De uit- en afspoeling vanuit het landelijk gebied (landbouwgebied en natuurgebied) is voor de hele tijdreeks opnieuw berekend met het Landelijk Waterkwaliteitsmodel (WEnR, 2025). Zeker voor het laatste decennium geldt dat de trend in de uit- en afspoeling afhangt van de jaarlijkse neerslaghoeveelheden en de waterafvoer uit landbouwgronden in combinatie met hoeveel meststoffen op de bodem worden gebracht.  

• Belasting van het oppervlaktewater door landbouw en natuur
• Belasting van het oppervlaktewater met vermestende stoffen

Trend zware metalen, nutriënten en PAK's

De grootste reducties in de belasting van het oppervlaktewater zijn gehaald in de periode tussen 1985 en 1995, vooral door maatregelen bij de industriële bronnen. De grootste bronnen voor zowel stikstof, fosfor en zware metalen zijn nu de riolering en waterzuivering, de atmosferische depositie en de uit- en afspoeling. De laatste jaren fluctueert de belasting van de zware metalen licht. Bij zink zou dat kunnen liggen aan verschillen in neerslag en daardoor variatie in de aanvoer van zink via hemelwater. De belasting via de effluenten van de rioolwaterzuiveringsinstallaties is in 2023 voor fosfor en stikstof gestegen omdat er veel meer afvalwater is aangevoerd door de hoge neerslaghoeveelheden. Daardoor was het zuiveringsrendement slechter.  

• Belasting van het rioolstelsel 

Toelatingen bestrijdingsmiddelen bepalen voornamelijk de trend

Het gaat bij deze cijfers om de emissies als gevolg van het gebruik als gewasbeschermingsmiddel en als biocide of diergeneesmiddel. De gegevens over de belasting door landbouwkundig gebruik van bestrijdingsmiddelen vanaf 2010, zijn berekend met de Nationale Milieu Indicator (NMI 4) en zijn gebaseerd op afzet- en gebruikscijfers. 

Omdat de gegevens voor landbouwkundig gebruik sinds 2021 zijn door-gekopieerd naar 2022 en 2023, is er voor die emissie-oorzaak alleen iets te zeggen over de trend tot en met 2021. 

Tot het jaar 2009 werd NMI 3 gebruikt. De NMI is een model dat bestaat uit een aantal modules die elk voor een specifiek toepassingsgebied in de Nederlandse land- en tuinbouw emissie-indicatoren van gewasbeschermingsmiddelen op jaarbasis berekenen (WEnR & RIVM, 2025).

Voor het herbicide glyfosaat geldt dat nog slechts een klein deel van de belasting afkomstig is uit het compartiment riolering en waterzuivering. Er geldt sinds 2016 een verbod op professioneel gebruik op verhardingen en sinds 2022 is er ook een verbod voor het gebruik door particulieren. Deze ontwikkeling is zichtbaar in de trend van Glyfosaat maar ook bij MCPA. Vooruitlopend op het verbod was het verbruik van deze middelen in 2015 ook al lager. De herbiciden Glyfosaat en MCPA komen in 2023 (=2021 cijfers voor landbouw) voornamelijk in het oppervlaktewater via gebruik in de landbouw. Het biocide en diergeneesmiddel (vlooienbanden) imidacloprid komt voornamelijk via effluenten van rwzi’s in het oppervlaktewater. Het herbicide terbutylazine wordt nagenoeg uitsluitend in de landbouw toegepast. 

• Belasting van het oppervlaktewater door het gebruik van bestrijdingsmiddelen

Belasting van oppervlaktewater door geneesmiddelen stijgt licht

Door gebruik in huishoudens komen geneesmiddelen via het riool en de effluenten van rioolwaterzuiveringsinstallaties in het oppervlaktewater terecht. De trend per middel is vaak direct gerelateerd aan het gebruik, maar volgt over het algemeen de stijging van het aantal inwoners. Bij alle middelen die in de indicatoren van het compendium worden weergegeven, was in 2023 de belasting van het oppervlaktewater licht gestegen ten opzichte van 2022. Het gaat om de pijnstiller Diclofenac, de bloeddrukverlager Metoprolol, het antibioticum Azithromycine, het anti-epilecticum Carbamazapine en het anti-diabetes middel Metformine. 

• Emissies naar riool door het gebruik van geneesmiddelen in huishoudens 

Maatregelen

Om de belasting van het oppervlaktewater te verminderen zijn de afgelopen decennia de meeste, relatief gemakkelijk te nemen maatregelen al genomen. De belangrijkste resterende bronnen zijn aanzienlijk lastiger om aan te pakken. Bij de landbouw duurt het lang voordat de effecten van genomen maatregelen zichtbaar zijn. Bij de aanpak van diffuse bronnen is er sprake van complexe regelgeving en veel emissieoorzaken. Bij Glyfosaat geldt het gebruiksverbod op verhardingen door professionele gebruikers vanaf 2016 en het verbod op gebruik door particulieren vanaf 2022.De atmosferische depositie is voor een (groot) deel uit het buitenland afkomstig. Voor de aanpak van al deze bronnen is intensieve samenwerking op verschillende niveaus noodzakelijk: regionaal, nationaal en internationaal. 

•  Emissiereductiedoelstellingen Water