Benzo[a]pyreen in lucht, 1990-2023
De jaargemiddelde gemeten concentraties van benzo[a]pyreen (B[a]P) in de lucht liggen vanaf de vroege jaren negentig onder de Europese streefwaarde van 1 ng/m3. De WHO-richtwaarde van 0,12 ng/m3 wordt daarentegen nog niet op alle meetlocaties behaald. Deze richtwaarde is afgeleid uit de WHO-risicoschatting en is strenger dan de Europese streefwaarde. Benzo[a]pyreen geldt als indicator voor het mengsel van de voor de mens en ecosystemen schadelijke polycyclische aromatische koolwaterstoffen (PAK’s).
Concentraties benzo[a]pyreen en dalende trend
De gemeten jaargemiddelde concentraties van benzo[a]pyreen in de buitenlucht liggen sinds de vroege jaren negentig onder de Europese (EU) streefwaarde van 1 ng/m3, zoals ook zichtbaar is in de grafiek. Schaarse metingen van stedelijke luchtkwaliteit in het midden van de jaren zeventig duiden op jaargemiddelde concentraties van 5 tot 20 ng/m3 (Buijsman, 2008/2009). Sindsdien is de stedelijke luchtkwaliteit voor benzo[a]pyreen sterk verbeterd.
De stedelijke achtergrondconcentratie is gedaald van 0,14 ng/m3 in 2011 naar 0,04 ng/m3 in 2023 (paarse lijn in grafiek) en de regionale achtergrondconcentratie is gedaald van 0,10 ng/m3 in 2011 naar 0,02 ng/m3 in 2023 (oranje lijn in grafiek). Stedelijke achtergrondstations zijn meetpunten die binnen de bebouwde kom staan, maar wel op afstand van belangrijke uitstootbronnen. Regionale achtergrondstations zijn meetpunten die op enige afstand van bebouwing en industrie staan.
De concentratie van benzo[a]pyreen nabij het industriële complex van de IJmond (‘Industrieel’ in de grafiek) was in 2023 lager ten opzichte van het jaar daarvoor, maar nog steeds hoger dan in 2020 en 2021. De jaargemiddelde concentratie daalde van 0,8 ng/m3 in 2011 tot 0,18 ng/m3 in 2023; in het verleden zijn hier jaargemiddelden boven de streefwaarde van 1 ng/m3 gemeten (De Jonge, 2015). Op industrieel belaste locaties in de IJmond waren de gemeten concentraties tijdens de hele meetperiode hoger dan de WHO-richtwaarde van 0,12 ng/m3 (grijsgestreepte lijn in grafiek).
Bronnen benzo[a]pyreen
Consumenten zijn verantwoordelijk voor het grootste gedeelte van de uitstoot van benzo[a]pyreen in Nederland (84%). Het komt vrij bij het stoken van hout en in het geval van een woningbrand. Andere bronnen in de top 3 van emissiebronnen van benzo[a]pyreen zijn het wegverkeer (11,6%) en de industrie (2%) (Emissieregistratie).
De concentraties Benzo[a]pyreen zijn in de winter hoger dan in de zomer. Dat komt doordat er in de winter meer hout wordt gestookt en dus meer uitstoot is, én doordat de weersomstandigheden minder gunstig zijn: de atmosfeer is dan stabieler door de lagere temperaturen waardoor er minder menging plaatsvindt en de verspreiding wordt vertraagd.
Normstelling EU en WHO
De Europese Unie (EU) heeft een streefwaarde voor benzo[a]pyreen vastgesteld van 1 ng/m3. Een streefwaarde is een gewenste waarde die door lidstaten moet worden nagestreefd. In Nederland is deze waarde opgenomen in het Besluit Kwaliteit Leefomgeving (BKL) als omgevingswaarde met inspanningsverplichting. Vanaf 2030 wordt de huidige streefwaarde voor benzo[a]pyreen omgezet naar een grenswaarde (EU, 2024). De lidstaten zijn vanaf dat jaar verplicht om aan deze grenswaarde van 1 ng/m³ te voldoen.
De Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) heeft geen advieswaarde voor benzo[a]pyreen vastgesteld, omdat deze organisatie stelt dat er geen veilig niveau voor benzo[a]pyreen kan worden gedefinieerd. Wel heeft de WHO een maximaal toelaatbaar sterfterisico berekend. Een maximaal toelaatbaar sterfterisico van 1 op de 100.000 mensen komt overeen met een maximale benzo[a]pyreen jaargemiddelde concentratie van 0,12 ng/m3 (EEA, 2020; WHO, 2000). De WHO hanteert deze 0,12 ng/m3 als richtwaarde.
Voor meer informatie over de normstelling zie Nationale luchtkwaliteit: overzicht normen
Schadelijke effecten
Benzo[a]pyreen geldt als indicator voor polycyclische aromatische koolwaterstoffen (PAK’s). Dat betekent dat benzo[a]pyreen gebruikt wordt om te schatten hoeveel PAK’s er in totaal aanwezig zijn. PAK’s vormen een groep van enige honderden organische verbindingen. De PAK-componenten verschillen sterk in hun fysisch-chemische eigenschappen en in hun risico's voor mens en ecosystemen. Aan een aantal componenten worden kankerverwekkende eigenschappen op de mens toegeschreven. Benzo[a]pyreen is een PAK en heeft een belangrijk aandeel in de kankerverwekkende eigenschappen van PAK’s in de buitenlucht.
Bronnen
- Buijsman, E. (2008/2009) Meten waar de mensen zijn. Tijdschrift Lucht. Ook beschikbaar op de website van het Planbureau voor de Leefomgeving onder 'Meten waar de mensen zijn'.
- De Jonge, D. (2015) Evaluatie metingen 2011-2013 PM10, PM2,5, PAK en zware metalen in de IJmond. Rapport GGD/LO 14-1138, GGD Amsterdam.
- EEA (2020) Air quality in Europe – 2020 report, EEA-report 9/2020
- EU (2024) Richtlijn 2024/2881 van het Europees Parlement en de Raad van 23 oktober 2024 betreffende de luchtkwaliteit en schonere lucht voor Europa herschikking. Publicatieblad van de Europese Unie L2881/1
- WHO (2000). Air quality guidelines for Europe, second edition. World Health Organization. Regional Office for Europe, Copenhagen. World Health Organization. https://apps.who.int/iris/handle/10665/107364
- Emissieregistratie
Relevante informatie
- Atlas Leefomgeving > Stookwijzer
- CLO > Emissies naar lucht door huishoudens
- CLO > Emissies naar lucht door de industrie
- CLO > Emissies naar lucht door verkeer en vervoer
- IPLO > Lucht en omgevingswaarden
- IPLO > Regels voor houtstook vanuit woningen, tuinen en vreugdevuren
- EU > Informatie over het luchtkwaliteitsbeleid van de Europese Unie.
Technische toelichting
- Naam van het gegeven
Concentratie van benzo[a]pyreen in lucht
- Omschrijving
Concentratie van benzo[a]pyreen in lucht op een beperkt aantal meetpunten in Nederland
- Verantwoordelijk instituut
Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM)
- Berekeningswijze
Jaargemiddelde concentraties worden berekend uit gemeten dagwaarden.
Voor de berekening van een geldig jaargemiddelde is het criterium gehanteerd dat er minimaal 75% van het maximaal mogelijke aantal dagwaarden in een jaar beschikbaar moet zijn op een meetstation. Vervolgens moet voor de gespecificeerde jaren 2011-2023 een station minstens op 75% van de jaren een geldig jaargemiddelde hebben (dat voortkomt uit de eerste selectie). Deze periode is gekozen omdat de meeste metingen pas in 2011 begonnen.
DCMR Milieudienst Rijnmond verricht één monsterneming per zes dagen. Het betreft dus maximaal 60 beschikbare metingen per jaar. Dit betekent dat voor een meetstation per jaar 45 of meer gemeten dagwaarden (75% van 60) beschikbaar moeten zijn. Pas dan worden ze meegenomen in de berekening van het jaargemiddelde. Voor de jaren 2011-2023 voldoet het DCMR meetstation (Rotterdam – Vasteland, verkeersbelast, NL0149) niet aan minstens 75% dekking van al die jaren. De data van dit meetstation is daarom voor die periode niet meegenomen in de berekening van het gemiddelde.
Het Landelijk Meetnet Luchtkwaliteit (LML) verricht één meting per twee dagen, dus maximaal 183 beschikbare metingen per jaar. Dit betekent dat voor een meetstation per jaar 137 of meer gemeten dagwaarden (75% van 183) beschikbaar moeten zijn. Pas dan worden ze meegenomen in de berekening van het jaargemiddelde. Voor de jaren 2011-2023 voldoen drie van de zeven beschouwde LML-meetstations (De Zilk-Vogelaar, regionale achtergrond, NL10235; Rotterdam-Schiedamsevest, stedelijke achtergrond, NL10418; Wijk aan Zee-Burg. Rothestraat, industrieel, NL49553) aan minstens 75% dekking van al die jaren. De data van deze drie meetstations zijn daarom voor die periode meegenomen in de berekening van het gemiddelde.
- Basistabel
-
- Geografische verdeling
Enkele meetpunten. Hieraan kan geen landelijk dekkend beeld voor Nederland ontleend worden.
- Andere variabelen
De monsterneming van PAK’s levert naast gegevens over benzo[a]pyreen ook informatie over een groot aantal andere PAK’s.
- Verschijningsfrequentie
Eenmaal per jaar
- Opmerking
1] De meetreeks van DCMR Milieudienst Rijnmond met de meetresultaten op het meetpunt Vasteland in Rotterdam is consistent van 1987 tot en met 2023. Vanaf 2011 wordt ook door het RIVM benzo[a]pyreen gemeten op drie regionale, een stadsachtergrond, een verkeersbelaste en twee industrieel belaste locaties. Op vier van de zeven locaties is het RIVM na enkele jaren gestopt met metingen, omdat de meetwaarden ver onder de EU-streefwaarde lagen en een gelijksoortig beeld gaven als het vergelijkbare andere meetstation voor de berekening van het jaargemiddelde. De meetreeksen voor de gehandhaafde drie stations (één regionale achtergrond, één stedelijke achtergrond en één industriële achtergrondlocatie) hebben een consistente tijdreeks vanaf 2011 en zijn opgenomen in de grafiek.
2] De toetsingsgrootheid is een zogeheten streefwaarde. Dit is in de definitie van de Europese Unie 'een niveau dat is vastgesteld met het doel om schadelijke gevolgen voor de menselijke gezondheid en/of het milieu als geheel te vermijden, te voorkomen of te verminderen en dat voor zover mogelijk binnen een bepaalde termijn moet worden bereikt' (EU, 2005, 2008).
3] De metingen worden slechts op enkele meetpunten in Nederland uitgevoerd. Daarom kan hieraan geen landelijk dekkend beeld voor Nederland ontleend worden. Benzo[a]pyreen kent echter een grootschalig verspreidingspatroon; algemene uitspraken over concentraties buiten steden zijn daarom wel mogelijk.
4] De verkeersbelaste dataseries van vóór 1999 en vanaf 1999 verschillen in meetmethode. Dit is in de grafiek aangeduid met de blauwe stippellijn die in 1999 overgaat in een blauwe doorgetrokken lijn.
- Betrouwbaarheidscodering
D (schatting, gebaseerd op een aantal metingen, expert judgement, een aantal relevante feiten of gepubliceerde bronnen terzake)
Archief van deze indicator
Bekijk meer Bekijk minder
Referentie van deze webpagina
CLO (2025). Benzo[a]pyreen in lucht, 1990-2023 (indicator 0478, versie 14, ), www.clo.nl. Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS), Den Haag; PBL Planbureau voor de Leefomgeving, Den Haag; RIVM Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu, Bilthoven; en Wageningen University and Research, Wageningen.
