Compendium voor de Leefomgeving
493 feiten en cijfers over milieu, natuur en ruimte
Biodiversiteit

Muskusrat, 1950-2018

De muskusrat heeft zich sinds de jaren zestig van de vorige eeuw snel over ons land verspreid. Sinds zijn verschijnen in Nederland wordt de muskusrat bestreden; de bestrijding is pas de afgelopen vijftien jaar succesvol. Het aantal muskusratvangsten daalde van ruim 400.000 in 2004 naar 53.511 in 2018. De waterschappen krijgen meer grip op de populatie.

Intensieve bestrijding is succesvol

Sinds de eerste vondst in 1941 in Valkenswaard heeft de muskusrat zich snel vanuit het zuiden en oosten over heel Nederland verspreid. De soort is bijna overal in de oeverzones van de zoete wateren aanwezig. Alleen op de Waddeneilanden en in Noord-Holland is het aantal beperkt gebleven. De muskusrat profiteert in ons land van de vele grazige, kruidenrijke en ruige oeverzones, waarin aanzienlijke aantallen dieren kunnen voorkomen.
De soort wordt in ons land en omringende landen bestreden. Aan het begin van deze eeuw werden in Nederland jaarlijks tussen de 300.000 en 400.000 dieren gevangen. Deze intensieve bestrijding was lange tijd niet afdoende. Pas sinds 2005 lijkt de bestrijding zijn vruchten af te werpen en daalt het aantal gevangen dieren. In 2018 zijn 53.511 muskusratten gevangen. Ten opzichte van 2017 is dit een daling van 14%.

De muskusrat is een exoot

De muskusrat die ook wel bisamrat of waterkonijn wordt genoemd, is een oever bewonend knaagdier afkomstig uit Noord-Amerika. Muskusratten komen bijna overal in Europa voor, nadat zij vanaf 1905 als pelsdier zijn ingevoerd of zijn ontsnapt uit kwekerijen. De muskusrat is een goede zwemmer en kan ook onder water lange afstanden afleggen. Hij leeft in zoet water met begroeide oevers en eet voornamelijk planten zoals zeggen en paardenstaarten. In de oevers van watergangen en in waterkeringen graaft hij gangen, waarvan de opening meestal net onder water zit. Door deze graafactiviteiten wordt de muskusrat gezien als een risico voor de veiligheid.

Bestrijdingsmethode voor de muskusrat

Sinds de muskusrat Nederland heeft gekoloniseerd, wordt hij bestreden. De belangrijkste reden voor de bestrijding is het voorkomen van schade aan oevers en waterkeringen. Muskusratten worden met allerlei vangmiddelen zoals klemmen, fuiken en vangkooien gevangen. De meeste van deze vangmiddelen staan permanent langs oevers en in wateren opgesteld. In de periode 2013 -2017 hebben de waterschappen een veldproef uitgevoerd om te onderzoeken of de bestrijding van muskusratten op de beste manier gebeurt. Er is onderzocht wat het verband is tussen het aantal uren dat bestrijders in het veld werken om muskusratten te vangen en de schade die de dieren aanrichten aan dijken en kades (Bos en Van Loon, 2018). De huidige manier van werken blijkt voldoende effectief te zijn. In 2018 is een bureaustudie uitgevoerd naar een nieuwe bestrijdingsstrategie. In deze bureaustudie zijn drie bestrijdingsstrategieën met elkaar vergeleken wat betreft het aantal te doden muskusratten, de schade aan oevers en waterkeringen, en de kosten en baten. Het ging om de volgende strategieën: 'Niet bestrijden', 'Vlakdekkend jaarrond bestrijden', de huidige strategie en 'Terugdringen tot de landsgrens' (Bos en Gronouwe, 2018). In 2019 vindt hierover besluitvorming plaats. Daarnaast wordt samen met universiteiten en hogescholen gezocht naar innovaties die de bestrijding van muskus- en beverratten effectiever kunnen maken. Voorbeelden zijn het speuren en monitoren met behulp van 'Environmental' DNA om gebieden met weinig muskus- en beverratten te kunnen controleren. Daarnaast wordt gewerkt aan 'slimme' vallen, die alleen sluiten als er een muskus- of beverrat in zit.

Bijvangsten nemen iets toe

In genoemde vangmiddelen vallen ook onder andere diersoorten slachtoffers. De dieren die het meest worden bijgevangen zijn bruine rat, woelrat, wilde eend, Amerikaanse rivierkreeft en diverse vissoorten. Er is een bestrijdingsmethode ontwikkeld om het aantal bijvangsten zo laag mogelijk te houden. Sinds 2007 is het aantal bijvangsten dan ook gehalveerd. In 2017 zijn 7.988 dieren bijgevangen, dit is bijna 14% meer dan in 2016. De bruine rat vormt als gewenste bijvangst ongeveer een derde van het totaal aantal bijgevangen dieren. Reductie van bijvangsten richt zich voornamelijk op beschermde soorten zoals marterachtigen en watervogels, maar lijkt niet mogelijk zonder concessies te doen aan de intensiteit en kosten van de muskusrattenbestrijding.

Referenties

Relevante informatie

Technische toelichting

Naam van het gegeven

Muskusrat

Omschrijving

Jaarlijkse aantallen gevangen muskusratten

Verantwoordelijk instituut

Wageningen ResearchAuteurs: Ruut Wegman en Bram ten Cate (WOT N&M); data afkomstig van de Unie van Waterschappen (Dolf Moerkens, Den Haag)

Berekeningswijze

Jaarlijks wordt de muskusrat door enkele honderden rattenvangers bestreden. De grafiek geeft het aantal gevangen dieren per jaar weer. In 2012 heeft de Unie van Waterschappen de overstap gemaakt van vangsten per velduur naar vangsten/km watergang. Sinds 1987 is de registratie van de vangsten verbeterd. De cijfers zijn daarom niet exact vergelijkbaar met die van vóór 1987.

Basistabel

c-1067-001g-clo-15-nl.xls

Geografisch verdeling

Heel Nederland

Andere variabelen

n.v.t.

Verschijningsfrequentie

Jaarlijks

Achtergrondliteratuur

Bos D., J. van Belle, P.W. Goedhart, S. van Wieren, S.Ydenberg (2009). Populatiedynamica van muskusratten. Huidige en alternatieve strategieën van bestrijding in Nederland. A&W rapport 1250. Altenburg & Wymenga, ecologisch onderzoek bv, Feanwâlden. Bos, D. & E.E. van Loon (2018). Beheer van de muskusrat in Nederland; Synthese van een grootschalige veldproef en parellelle studies. A&W-rapport 2458. Altenburg & Wymenga, ecologisch onderzoek bv, Feanwâlden. Lammertsma, D.R. & F.J.J. Niewold (2005). Muskusrattenbestrijding in Nederland: een quick scan naar nut noodzaak en alternatieven, Wageningen, Alterra-rapport 1197. Unie van Waterschappen (2018) Landelijk Jaarverslag Muskus- en Beverratten 2017, Den Haag www.muskusrattenbestrijding.nl

Betrouwbaarheidscodering

B Schatting gebaseerd op een groot aantal (zeer accurate) metingen, waarbij representativiteit van de gegevens vrijwel volledig is.

Archief van deze indicator

Referentie van deze webpagina

CBS, PBL, RIVM, WUR (2019). Muskusrat, 1950-2018 (indicator 1067, versie 15 , 7 maart 2019 ). www.clo.nl. Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS), Den Haag; PBL Planbureau voor de Leefomgeving, Den Haag; RIVM Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu, Bilthoven; en Wageningen University and Research, Wageningen.

Het CLO is een samenwerkingsverband van CBS, PBL, RIVM en WUR.