Muskusrat, 1950-2025

De muskusrat heeft zich snel verspreid

Sinds de eerste vondst in 1941 in Valkenswaard heeft de muskusrat zich snel vanuit het zuiden en oosten over heel Nederland verspreid. De soort is bijna overal in de oeverzones van de zoete wateren aanwezig. Alleen op de Waddeneilanden is het aantal beperkt gebleven. De muskusrat profiteert in ons land van de vele grazige, kruidenrijke en ruige oeverzones, waarin aanzienlijke aantallen dieren kunnen voorkomen.

Intensieve bestrijding is succesvol

Sinds de muskusrat Nederland heeft gekoloniseerd, wordt hij bestreden. Aan het begin van deze eeuw werden in Nederland jaarlijks tussen de 300.000 en 400.000 dieren gevangen. Deze intensieve bestrijding was lange tijd niet afdoende. Pas sinds 2005 lijkt de bestrijding zijn vruchten af te werpen en daalt het aantal gevangen dieren. In 2025 zijn 84.438 muskusratten gevangen.
In 2025 zijn er in Nederland 28% meer muskusratten gevangen dan in 2024. De stijging van het aantal vangsten komt door een grotere inzet van bestrijders van de 21 waterschappen in met name het westen van het land. Ook is er sprake van instroom uit met name Duitsland, het grootste deel van die muskusratten is direct door de waterschappen in de grenszone gevangen. De soort wordt in België ook professioneel bestreden, in Duitsland gebeurt de bestrijding door zogenaamde premievangers.

De muskusrat is een exoot

De muskusrat, die ook wel bisamrat of waterkonijn wordt genoemd, is een oeverbewonend knaagdier, dat afkomstig uit Noord-Amerika. Muskusratten komen bijna overal in Europa voor, sinds zij vanaf 1905 als pelsdier zijn ingevoerd of zijn ontsnapt uit kwekerijen. De muskusrat is een goede zwemmer en kan ook onder water lange afstanden afleggen. Hij leeft in zoet water met begroeide oevers en eet voornamelijk planten, zoals zeggen en paardenstaarten. In de oevers van watergangen en in waterkeringen graaft hij gangen, waarvan de opening meestal net onder water zit. Door deze graafactiviteiten wordt de muskusrat gezien als een risico voor de veiligheid.

Bestrijding gebeurt met diverse vangmiddelen

De belangrijkste reden voor de bestrijding is het voorkomen van schade aan oevers en waterkeringen. Muskusratten worden met allerlei vangmiddelen zoals klemmen, fuiken en vangkooien gevangen. De meeste van deze vangmiddelen staan permanent langs oevers en in wateren opgesteld. In de periode 2013-2017 hebben de waterschappen een veldproef uitgevoerd om te onderzoeken of de bestrijding van muskusratten op de beste manier gebeurt. Er is onderzocht wat het verband is tussen het aantal uur dat bestrijders in het veld werken om muskusratten te vangen en de schade die de dieren aanrichten aan dijken en kades (Bos en Van Loon, 2018). De huidige manier van werken blijkt voldoende effectief te zijn. 

Bestrijdingsstrategie is gewijzigd

In 2018 is een bureaustudie uitgevoerd naar een nieuwe bestrijdingsstrategie. In deze bureaustudie zijn drie bestrijdingsstrategieën met elkaar vergeleken. Er werd gekeken naar het aantal te doden muskusratten, de schade aan oevers en waterkeringen, en de kosten en baten. Het ging om de volgende strategieën: 'niet bestrijden', 'vlakdekkend jaarrond bestrijden' (de huidige strategie) en 'terugdringen tot de landsgrens' (Bos en Gronouwe, 2018). Naar aanleiding hiervan is in 2019 de bestrijdingsstrategie gewijzigd naar 'terugdringen tot de landsgrens'.

Innovaties moeten bestrijding helpen

Daarnaast wordt samen met universiteiten en hogescholen gezocht naar innovaties die de bestrijding van muskus- en beverratten effectiever kunnen maken. Voorbeelden hiervan zijn het speuren en monitoren met behulp van 'environmental' DNA om gebieden met weinig muskus- en beverratten te kunnen controleren. Daarnaast wordt gewerkt aan 'slimme' vallen, die alleen sluiten als er een muskus- of beverrat in zit. De laatst genoemde projecten worden verder ontwikkeld in het LIFE MICA-project, waarin samengewerkt wordt met organisaties uit Duitsland en België. In 2019 is de invloed van muskusratten op de moerasontwikkeling en biodiversiteit onderzocht. Geconcludeerd wordt dat er goede aanwijzingen zijn dat muskusratten negatieve effecten hebben op moerasontwikkeling en daaraan gerelateerde biodiversiteit.

Bijvangsten nemen iets toe

In genoemde vangmiddelen vallen ook slachtoffers onder andere diersoorten. De dieren die het meest worden bijgevangen zijn bruine rat, woelrat, wilde eend, rode Amerikaanse rivierkreeft en enkele vissoorten. Er is een bestrijdingsmethode ontwikkeld om het aantal bijvangsten zo laag mogelijk te houden. In 2025 zijn 12.480 dieren bijgevangen. Bruine ratten, uitheemse rivierkreeften, Amerikaanse nertsen en wolhandkrabben vormen als gewenste bijvangst 35% van het totaal aantal bijgevangen dieren. Reductie van bijvangsten richt zich voornamelijk op beschermde soorten, zoals marterachtigen en watervogels. Dit lijkt echter niet mogelijk zonder concessies te doen aan de intensiteit en kosten van de muskusrattenbestrijding. De ontwikkeling van eDNA-monitoring leidt in de gebieden met lagere vangsten tot een verlaging van bijvangsten, omdat vangmiddelen daar gerichter ingezet kunnen worden.