Belasting van het oppervlaktewater vanuit riolering en rioolwaterzuivering, 1990-2023

Bijdrage in totale belasting

Voor de meeste stoffen draagt het compartiment Riolering en waterzuivering nog redelijk veel bij aan de totale belasting van het oppervlaktewater in 2023: fosfor (23%), stikstof (16%), zink (40%), lood (33%), koper (18%), nikkel (28%) en cadmium (5%). Bij de geneesmiddelen is de bijdrage vrijwel 100%, bij glyfosaat 2% en bij imidacloprid ook bijna 100%.

• Belasting van het oppervlaktewater per doelgroep 

Ontwikkeling van de belasting van het oppervlaktewater

De belasting van het oppervlaktewater vanuit riolering en rioolwaterzuivering is voor de meeste stoffen sinds 1990 aanzienlijk afgenomen. Deze belasting bestaat uit drie belangrijke stromen: de effluenten van rioolwaterzuiveringsinstallaties, de overstorten en regenwaterriolen. De bijdrage van de eerste stroom is aanzienlijk afgenomen door de technische ontwikkelingen op de rioolwaterzuiveringsinstallaties (rwzi’s), zoals defosfatering, stikstofverwijdering en vierde traps-zuiveringen zoals zandfilters. Ook verbeteringen in het rioolstelsel hebben geleid tot reducties. Sinds 1998 zijn alle rioolstelsels op een zuivering aangesloten. In 1990 werd nog 2% van het afvalwater ongezuiverd via een rioolstelsel geloosd. Hoewel diverse maatregelen zijn genomen om de belasting via overstorten en regenwaterriolen te verminderen, is het relatieve belang van deze stromen in de loop der tijd toegenomen.

Groter aandeel van belasting via overstorten en regenwaterriolen

In perioden met veel regen worden de verontreinigingen met het afspoelende hemelwater via regenwaterriolen en overstorten (indien het rioolstelsel overbelast is) rechtstreeks naar het oppervlaktewater afgevoerd. Via allerlei maatregelen wordt getracht om de uitstoot naar oppervlaktewater via deze route zoveel mogelijk te beperken. Desondanks is voor de zware metalen en PAK’s (polycyclische aromatische koolwaterstoffen) het aandeel van overstorten en regenwaterriolen in de totale belasting vanuit de doelgroep riolering en rioolwaterzuivering vrij hoog. Bijvoorbeeld, voor lood is de totale bijdrage vanuit riolering en waterzuivering in 2023 33% ofwel 14,4 ton. Maar: 90% van die hoeveelheid lood komt via de regenwaterriolen en overstorten; de resterende 10% komt via de effluenten van rioolwaterzuiveringsinstallaties in het oppervlaktewater.

Bij koper bedraagt het aandeel vanuit riooloverstorten en regenwaterriolen ten opzichte van het totaal van de doelgroep riolering en waterzuivering 55%, bij zink 45%, voor benzo(a)pyreen 28% en voor fluorantheen 20%. De bronnen van deze vrachten zijn voornamelijk afspoeling van verhardingen van verkeersemissies, atmosferische depositie en/of corrosieprocessen. 

Voor de gewasbeschermingsmiddelen glyfosaat en MCPA zijn de hoeveelheden lager, maar het aandeel dat via overstorten en regenwaterriolen het oppervlaktewater bereikt, bedraagt respectievelijk 67% en 58% van de totale belasting vanuit de doelgroep riolering en rioolwaterzuivering. Bij stikstof en fosfor zijn de bijdrages van de overstorten en regenwaterriolen in het totaal van de doelgroep riolering en waterzuivering wat lager dan bij bovengenoemde stoffen: 17% voor stikstof en 23% voor fosfor. 

Onkruidbestrijdingsmiddelen en stedelijk groenbeheer

Glyfosaat en MCPA werden veel gebruikt in het stedelijk groenbeheer en bij het onderhoud van verhardingen, zoals stoepen, straten en belanden. Deze stoffen belanden via afspoeling van de behandelde verharde oppervlakken in het rioolstelsel. Vanaf maart 2016 mogen professionele gebruikers bij het stedelijk groenbeheer geen onkruidbestrijdingsmiddelen meer op een verharde ondergrond gebruiken. Sinds 2022 geldt dit verbod ook voor particuliere gebruikers. Deze ontwikkeling is duidelijk zichtbaar in de trend van de cijfers van Glyfosaat en MCPA. Al voor het verbod op professioneel gebruik was het verbruik van deze middelen in 2015 al lager dan in eerdere jaren. Voor glyfosaat is de belasting vanuit het compartiment riolering en waterzuivering in 2023 slechts 3% van de totale belasting, terwijl dat in 2022 nog 95% was. Deze scherpe daling is voornamelijk het gevolg van het verbod op particulier gebruik. Tegenwoordig geldt voor glyfosaat en MCPA dat de belasting vanuit toepassing in de landbouw verreweg de grootste bron is.

Voor het biocide en diergeneesmiddel imidacloprid geldt dat 99% afkomstig is vanuit riolering en waterzuivering. Dit wordt veroorzaakt door lozingen op riool door het gebruik van waarschijnlijk vlooienbestrijdingsmiddelen bij huisdieren. 

• Bestrijdingsmiddelengebruik door de overheid 

Riolering en waterzuivering vrijwel enige bron van geneesmiddelen

Door gebruik van geneesmiddelen door consumenten belanden veel geneesmiddelen voor een groot deel via het toiletspoelwater in het riool. De doelgroep Riolering en waterzuivering is dan ook vrijwel de enige bron van de belasting van het oppervlaktewater met geneesmiddelen. De trend van de belasting verschilt per middel; er is een directe relatie met het gebruik en met de omvang van de bevolking. 

• Emissies naar riool door het gebruik van geneesmiddelen in huishoudens 

Doelstelling rioolwaterzuivering is bereikt

De Europese Richtlijn Stedelijk Afvalwater schrijft voor dat de rwzi’s in Nederland 75% van de totale hoeveelheid stikstof en fosfor in het influent (= aangevoerd afvalwater) moeten kunnen verwijderen. In 2006 is deze doelstelling voor stikstof voor het eerste jaar behaald. In 2023 werd een landelijk rendement van 84% bereikt. Voor fosfor geldt dat in 1998 de doelstelling al gehaald was. Inmiddels bedraagt het landelijk rendement voor fosfor 86%. 

• Zuivering van stedelijk afvalwater: stikstof en fosfor