Stikstofdioxide in lucht, 1992-2024

Lange termijn gemiddelde concentratie stikstofdioxide daalt

De gemeten jaargemiddelde concentratie van stikstofdioxide (NO₂) bleef in 2024 op meetlocaties onder de Europese grenswaarde (EU, 2008) van 40 µg/m³. Het Landelijk Meetnet Luchtkwaliteit meet sinds 1978 de NO₂-concentratie op meerdere locaties in Nederland. De daling van de NO₂-concentraties is sinds eind jaren tachtig gaande, zie afbeelding ‘Trend 1978-2024’ waarin de concentraties op de regionale achtergrondstations zijn weergegeven. 

De NO₂-concentraties op regionale achtergrondstations (zie Technische toelichting voor uitleg van deze term) daalden in de periode 1992-2024 van gemiddeld 25 µg/m³ naar 9 µg/m³. Op stedelijke achtergrondstations daalden de NO₂-concentraties in de periode 1992-2024 van gemiddeld 43 µg/m³ naar 16 µg/m³. Op verkeersbelaste stations bedroeg de daling in dezelfde periode 28 µg/m³, van 49 µg/m³ naar 21 µg/m³. 

De gemiddeld gemeten concentratie van NO₂ was in 2020 lager dan op basis van de langjarige trend verwacht kon worden, als gevolg van de maatregelen ter bestrijding van het COVID-19 virus (Hoogerbrugge et al., 2022). De concentraties in 2021 en 2022, ook nog jaren waarin maatregelen ter bestrijding van het COVID-19 (deels) van kracht waren, waren vergelijkbaar met die in 2020. De variaties in jaargemiddelde NO₂-concentraties in de periode 2020–2022 vallen binnen de gebruikelijke jaarlijkse fluctuatie; er is in deze periode dus geen duidelijke daling of stijging van de concentraties waargenomen. In 2023 en 2024 is de gemeten NO2-concentratie wel weer verder gedaald.

Waar komt stikstofdioxide vandaan?

Verkeer is een belangrijke bron van stikstofoxiden. Stikstofoxiden (NO_x) is de benaming voor de som van stikstofmonoxide (NO) en stikstofdioxide (NO₂). Een substantieel deel van het door verkeer uitgestoten NO wordt in de lucht omgezet in NO₂. In (drukke) straten en in de nabijheid van snelwegen zijn de concentraties van stikstofoxiden (waaronder stikstofdioxide) verhoogd.Industrie, raffinaderijen en de energiesector leveren naast verkeer ook een belangrijke bijdrage aan de hogere concentratieniveaus. 

Uit de ‘Grootschalige Concentratiekaarten Nederland, GCN’ (Mijnen-Visser et al., 2024). rapportage blijkt dat van de jaargemiddelde NO₂ concentraties in Nederland in 2023 27% afkomstig was van bronnen uit het buitenland.

Concentraties onder EU-normen, aanscherping normen vanaf 2030 

Ter bescherming van de volksgezondheid heeft de EU een aantal grenswaarden voor NO₂-concentraties vastgelegd in de Europese richtlijn voor luchtkwaliteit (EU, 2024), zie Normen luchtkwaliteit. 

Vanaf 2030 gaan strengere Europese grenswaarden gelden voor luchtkwaliteit. In het najaar van 2024 is de herziene luchtkwaliteitsrichtlijn aangenomen. De Europese lidstaten hebben twee jaar de tijd, tot 11 december 2026, om de nieuwe wetgeving te implementeren. De huidige jaargemiddelde grenswaarde voor NO₂ is 40 µg/m³. De gemeten jaargemiddelde concentraties blijven in 2024 onder deze grenswaarde. Vanaf 2030 geldt de nieuwe grenswaarde van 20 µg/m³ NO₂ voor de jaargemiddelde concentratie. Langs sommige drukke wegen lagen de meetwaarden in 2024 boven deze nieuwe grenswaarde.

Naast een jaargemiddelde grenswaarde geldt ook een uurgemiddelde grenswaarde voor stikstofdioxide. Bij deze grenswaarde mogen de uurgemiddelde piekconcentraties maximaal 18 keer per jaar boven de 200 µg/m³ uitkomen. De laatste overschrijding van deze grenswaarde, dus 18 keer een uurgemiddelde concentratie van 200 µg/m³ of meer, was in 1994. Wel is in 2017 in Den Haag aan de Amsterdamse Veerkade twee uur de uurgemiddelde concentratie hoger geweest dan 200 µg/m³. Daarna is er in Nederland geen sprake meer geweest van uurgemiddelde NO2 concentraties van 200 µg/m³ of meer. 

Concentraties hoger dan WHO-advieswaarde

De Wereldgezondheidsorganisatie (World Health Organization (WHO)) jaargemiddelde advieswaarde voor stikstofdioxide is 10 µg/m³ (WHO, 2021). Dat is lager dan de huidige en herziene Europese grenswaarde. Overschrijdingen van deze jaargemiddelde advieswaarde treden in Nederland op bij stedelijke meetstations en op verkeersbelaste locaties. 

Modelberekeningen

Om inzicht te krijgen in de stikstofdioxide concentraties in Nederland worden naast metingen ook modelberekeningen gebruikt. Zo kunnen concentraties worden berekend voor plekken waar geen meetstations staan en dus geen metingen beschikbaar zijn. Een voorbeeld is het model waarmee de grootschalige achtergrondconcentratie en de -stikstofdepositie worden berekend (Operationele Prioritaire Stoffen model | RIVM). De afbeelding in tabblad ‘Kaart 2024’ geeft voor 2024 de gemodelleerde ruimtelijke verdeling weer van grootschalige jaargemiddelde NO₂-concentraties.

De lokale verhogingen langs drukke straten zijn niet in deze kaart opgenomen. In het kader van de Monitoring Luchtkwaliteit (MLK; zie ‘Nationaal beleid’) is de bijdrage van het wegverkeer boven op de achtergrondconcentratie berekend. 2023 is het meest recente jaar waarvoor gedetailleerde landsdekkende berekeningen zijn gemaakt. Volgens deze berekeningen zijn in 2023 de jaargemiddelde concentraties in elke Nederlandse provincie onder de huidige jaargemiddelde NO₂-grenswaarde gebleven (Berkhout et al., 2024). De kaart met lokale verhogingen staat op de Atlas Leefomgeving. Naarmate het detailniveau van de kaart toeneemt, worden de onzekerheden in kaarten ook steeds groter.  Dat betekent dat  bij meer  detailniveau (bijvoorbeeld bij schaal kleiner dan 1x1 km) de gebruiker  van de kaart afhankelijker is van de informatie en de nauwkeurigheid van data op dat hoge detailniveau. Voor gebruikers van de kaart is het belangrijk om hiermee rekening te houden.

Nationaal beleid: terugdringen NO₂ concentraties in de lucht

Voor Nederland gelden emissieplafonds voor een aantal luchtverontreinigende stoffen, die zijn vastgelegd in de zogeheten National Emission Ceilings (NEC) richtlijn 2016/2284 (EU, 2016). Voor stikstofoxiden is voor Nederland tussen 2005 en 2020 een emissiereductie afgesproken van 45%. Aan deze reductiedoelstelling is voldaan. Vanaf 2030 moet de emissie 61% lager zijn dan in 2005. Voor meer informatie zie Grootschalige luchtverontreiniging: Uitstoot van NEC-stoffen, 1990-2023. 

Sinds de inwerkingtreding van de Omgevingswet op 1 januari 2024 wordt met de Monitoring Luchtkwaliteit (MLK) jaarlijks getoetst of Nederland voldoet aan de wettelijke normen. Zie ook het CIMLK op het Informatiepunt Leefomgeving (IPLO). 

Daarnaast heeft het Rijk in januari 2020 het Schone Lucht Akkoord (SLA) afgesloten met een groot aantal gemeenten en provincies. Het doel van het SLA is om in 2030 minimaal 50% minder gezondheidsschade te behalen ten opzichte van 2016, voor zover die wordt veroorzaakt door binnenlandse bronnen. Alle provincies nemen deel aan het akkoord en het aantal aangesloten gemeenten groeit nog steeds. Zie ook SLA op het Informatiepunt Leefomgeving (IPLO).

Samen meten aan luchtkwaliteit

Naast het bestaande meetnet van het RIVM en partners, zijn in Nederland meer ontwikkelingen om NO₂ en luchtkwaliteit te meten. Zo zijn er meerdere burgerinitiatieven om stikstofdioxide te meten. Burgers meten stikstofdioxide veelal met passieve samplers (meettechniek op basis van diffusie, zie Meten | RIVM). Op het kennisportaal 'Samen meten' staat een overzicht van deze burgerinitiatieven.