Compendium voor de Leefomgeving
494 feiten en cijfers over milieu, natuur en ruimte
Luchtkwaliteit

Zwarte rook in lucht, jaargemiddelde, 1990-2011

U bekijkt op dit moment een archiefversie van deze indicator. De actuele indicatorversie met recentere gegevens kunt u via deze link bekijken.

De jaargemiddelde concentraties van zwarte rook liggen op een historisch laag niveau. Sinds 1990 zijn de concentraties met 50% gedaald.

Zwarte rook

Zwarte rook is een stofvormig bestandsdeel van luchtverontreiniging. Het is echter geen fysisch duidelijk gedefinieerde grootheid zoals fijn stof. In feite is zwarte rook datgene dat wordt gemeten met de zwarterookmethode. De zwarterookmethode levert in essentie een empirische maat voor het deel van het primair aerosol dat als een zwarte substantie op een filter wordt waargenomen.
 
Zwarte rook (en daarvoor standaardrook) is in de jaren vijftig geïntroduceerd als simpel te bepalen maat voor stofvormige luchtverontreiniging (OECD, 1964). Aanvankelijk kon deze fractie als representatief voor het totaal aan zwevende deeltjes worden gezien, omdat de emissie van stofvormige luchtverontreiniging grotendeels voor rekening kwam van het gebuik van kolen bij de energieopwekking. Later is dit veranderd door een verschuiving van het brandstofgebruik naar aardolie en aardgas. 

Concentraties

De concentraties van zwarte rook liggen op regionale stations tegenwoordig tussen de 5 en 10 µg/m3. De concentraties op straatstations zijn duidelijk verhoogd en liggen op een niveau van 15-20 µg/m3. Dit weerspiegelt de bijdrage van lokale bronnen, met name het verkeer. De situatie in Nederland is vergelijkbaar met die in Vlaanderen (VMM, 2011; ATC/AFM, 2012).

Trend

De concentraties van zwarte rook zijn sinds 1990 zowel op regionale stations als op straatstations met ongeveer 50% gedaald. Dit past in het beeld op langere termijn waarbij de concentraties van zwarte rook sinds 1965 een gestaag dalende trend te zien geven (Buijsman, 2008/2009). De spectaculaire daling aan het eind van de jaren zestig en in het begin van de jaren zeventig is grotendeels toe te schrijven aan de omschakeling van kolen op aardgas voor de verwarming van huizen. Vooral in de stedelijke leefomgeving leidde dit tot een opvallende verbetering van de luchtkwaliteit.

Bronnen

Emissie van zwarterookdeeltjes vindt tegenwoordig voornamelijk plaats door wegverkeer en industrie, als gevolg van onvolledig verlopende verbrandingsprocessen. Aan de deeltjes, die deels bestaan uit elementair koolstof (EC), kunnen andere stoffen, waaronder polycyclische aromatische koolwaterstoffen, zijn geadsorbeerd.

Effecten 

Zwarte rook wordt in studies naar de effecten van luchtverontreiniging op de gezondheid van de mens gerelateerd aan van verbrandingsprocessen, vooral van verkeer (diesel) (Fischer et al., 2009). Concentraties zwarte rook zijn geassocieerd met nadelige effecten op de gezondheid en het bestanddeel zwarte rook in het PM-deeltje wordt als extra gezondheidsrelevant beschouwd (Janssen et al., 2011). Er is een sterke correlatie tussen de resultaten van zwarterookmetingen en van metingen van elementair koolstof aangetoond (Schaap en Denier van der Gon, 2007); de verhouding van zwarte rook en elementair koolstof blijkt ongeveer 10:1 te zijn. Recent onderzoek in de regio Rotterdam heeft deze bevindingen bevestigd (Keuken et al., 2011). 
 
Zwarte rook (en elementair koolstof) hebben in de atmosfeer een opwarmend effect en dragen zo bij aan het versterkte broeikaseffect.

Historische achtergrond van de normstelling

Ter bescherming van de bevolking tegen de nadelige effecten zijn in het verleden grenswaarden gesteld aan de concentraties van zwarte rook in de lucht. Zo kende de vroegere Europese luchtkwaliteitsregelgeving grenswaarden voor het 98-percentiel (90 μg/m3) en het 50-percentiel (30 μg/m3) van daggemiddelde concentraties. Deze werden gehanteerd als norm voor kortstondige respectievelijk langdurige blootstelling.
 
In 2001 zijn in het Besluit Luchtkwaliteit de normen voor zwarte rook vervangen door normen voor fijn stof (PM10). Gezien de samenhang van zwarte rook met fijn stof, deels door de zelfde bronnen, en gezien de veronderstelde relatie met nadelige effecten voor de volksgezondheid worden de resultaten van zwarterookmetingen hier gepresenteerd. 

Referenties

Relevante informatie

Technische toelichting

Naam van het gegeven

Jaargemiddelde concentratie van zwarte rook in lucht

Omschrijving

Concentratie van fijn zwarte rook in lucht in Nederland op basis van meetgegevens.

Verantwoordelijk instituut

Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM)

Berekeningswijze

Jaargemiddelde concentraties berekend uit uurwaarden. Voor de berekening van een geldig jaargemiddelde is het criterium gehanteerd dat er minimaal 75% van het maximaal mogelijke aantal uurwaarden in een jaar beschikbaar moet zijn.

Basistabel

Reken- en Informatiesysteem Lucht van het Centrum voor Milieumonitoring van het RIVM.

Geografisch verdeling

Niet van toepassing.

Andere variabelen

Het Landelijk Meetnet Luchtkwaliteit levert ook informatie over andere luchtverontreinigende stoffen als ammoniak, koolmonoxide, ozon, stikstofoxiden en zwaveldioxide.

Verschijningsfrequentie

Jaarlijks

Opmerking

1) De trendfiguur 1990-2011 voor de regionale stations is gebaseerd op meetgegevens van zeven regionale stations van het Landelijk Meetnet Luchtkwaliteit. Het gemiddelde is berekend op basis van meetgegevens van stations die gedurende de gehele periode operationeel zijn geweest. 2) De trendfiguur 1990-2011 voor de straatstations is gebaseerd op de mediaan van de meetgegevens van in een bepaald jaar operationele stations. Het aantal stations kan per jaar verschillen; het aantal wisselt van drie tot vijf. Ter vergelijking zijn ook de meetwaarden van alleen het straatstation Vlaardingen weergegeven. Dit is het enige meetstation dat gedurende de gehele periode in bedrijf is geweest. Voor 2011 is echter voor dit laatste station helaas geen geldig jaargemiddelde beschikbaar. Het gemiddelde over 108 dagen in 2011 bedroeg 14,8 µg/m³. 3) De trendfiguur 1964-2011 is gebaseerd op meetgegevens een zwaar belast stedelijk station van DCMR Milieudienst Rijnmond ('Schiedam') en, ter vergelijking, een straatstation van het Landelijk Meetnet Luchtkwaliteit ('Vlaardingen'). Deze combinatie is gemaakt, omdat de meetreeks van het station in Schiedam eindigt in 1999. Voor 2011 is voor dit laatste station helaas geen geldig jaargemiddelde beschikbaar. Het gemiddelde over 108 dagen in 2011 bedroeg 14,8 µg/m³.

Betrouwbaarheidscodering

Trend 1990-2011 (stad- en straatstations): D (schatting, gebaseerd op een aantal metingen, expert judgement, een aantal relevante feiten of gepubliceerde bronnen terzake). Trend 1964-2011: D (schatting, gebaseerd op een aantal metingen, expert judgement, een aantal relevante feiten of gepubliceerde bronnen terzake)

Archief van deze indicator

Referentie van deze webpagina

CBS, PBL, RIVM, WUR (2012). Zwarte rook in lucht, jaargemiddelde, 1990-2011 (indicator 0569, versie 02 , 23 maart 2012 ). www.clo.nl. Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS), Den Haag; PBL Planbureau voor de Leefomgeving, Den Haag; RIVM Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu, Bilthoven; en Wageningen University and Research, Wageningen.

Het CLO is een samenwerkingsverband van CBS, PBL, RIVM en WUR.