Biologische waterkwaliteit oppervlaktewater KRW, 2024

Biologische waterkwaliteit in veel oppervlaktewateren onvoldoende

De biologische kwaliteit van het oppervlaktewater is in 15 procent van de beoordeelde 741 waterlichamen goed. In de meeste waterlichamen is de biologische kwaliteit matig of ontoereikend en het aandeel waterlichamen dat een slechte biologische kwaliteit heeft is 8 procent. Dit betekent dat er nog een aanzienlijke inspanning vereist is om de doelen van de Europese Kaderrichtlijn Water (KRW) in 2027 te halen. De KRW vereist namelijk dat de biologische kwaliteit in alle waterlichamen in 2027 goed is. Omdat er nog een aanzienlijke inspanning resteert heeft het Rijk in 2023 het KRW-impulsprogramma opgestart. Dit komt bovenop de plannen die al in de stroomgebiedsbeheerplannen voor de KRW staan. Daarnaast zijn er aanvullende acties benoemd die ervoor moeten zorgen dat de doelen van de KRW dichterbij gebracht worden. Uit de in 2024 uitgevoerde tussenevaluatie van de KRW blijkt dat het niet waarschijnlijk is dat de doelen in 2027 gehaald zullen worden.

Beoordeling op vier kwaliteitselementen

De biologische kwaliteit is een belangrijk onderdeel van de ecologische toestandsbeoordeling volgens de KRW. De biologische kwaliteit wordt beoordeeld op basis van vier elementen: visstand (de juiste vispopulaties), fytoplankton (de juiste hoeveelheid en samenstelling van algen), macrofauna (insectenpopulaties) en waterplanten. Het kwaliteitselement fytoplankton (algen) is alleen relevant in stilstaande wateren, kustwateren en overgangswateren. Voor de individuele kwaliteitselementen scoort 30 tot 45 procent van de relevante waterlichamen goed, maar omdat de KRW-vereist dat alle kwaliteitselementen goed moeten zijn is de overall beoordeling voor de biologie ongunstiger. Zie voor de wijze waarop de beoordeling wordt uitgevoerd:

• Europese Kaderrichtlijn Water

Trend biologische kwaliteit

Volgens de officiële KRW-beoordeling is tussen 2015 en 2024 het aantal waterlichamen met een goede biologische kwaliteit toegenomen naar ongeveer 15 procent. De waterbeheerders gebruiken bij de beoordeling van de waterkwaliteit de op dat moment geldende doelen. Omdat die doelen per planperiode van zes jaar bijgesteld worden, is het niet goed mogelijk om de rapportagejaren onderling te vergelijken. Dat kan wel als de oorspronkelijke gegevens op een uniforme wijze verwerkt worden. Als dat gedaan wordt, dan blijkt de biologische waterkwaliteit langzaam te verbeteren. Er blijkt echter ook dat de waterkwaliteit nog steeds laag is.

• Natuurkwaliteit van macrofauna in oppervlaktewater
• Natuurkwaliteit van waterplanten in oppervlaktewater

Belangrijke oorzaken

De belangrijkste oorzaken voor de matige tot slechte biologische kwaliteit van het Nederlandse oppervlaktewater zijn:

• Vermesting met de nutriënten stikstof en fosfor. Deze zorgen voor algengroei in stilstaande wateren. Hierdoor krijgen waterplanten te weinig licht om te groeien en hebben ook vissoorten die afhankelijk zijn van schoon water met waterplanten het moeilijk.
• Verontreiniging met chemische stoffen zoals gewasbeschermingsmiddelen, medicijnresten en industriële stoffen. Ook persistente stoffen die in het verleden geloosd werden spelen hier een rol. Blootstelling aan chemische stoffen kan leiden tot achteruitgang van algen, insectenpopulaties (macrofauna), waterplantenen de visstand.
• Een onnatuurlijke inrichting van het water. Veel beken zijn in de afgelopen eeuw rechtgetrokken en hebben een strakke oever met weinig natuurlijke habitats voor planten en dieren.  Slechts een klein deel van de beken meandert. Ook de meeste meren en kanalen hebben een harde oever, waardoor het oeverecosysteem nauwelijks tot ontwikkeling komt. Het waterpeil is meestal een vastgesteld peil, wat de natuurlijke dynamiek beperkt.
• Versnippering door de aanwezigheid van gemalen en stuwen. Vissen kunnen nauwelijks migreren. Vispassages worden aangelegd om dit te verbeteren.
• De biodiversiteit van het watersysteem wordt ook negatief beïnvloed door de komst van exoten. Voorbeelden hiervan zijn de rode Amerikaanse rivierkreeft, die waterplanten opeet, en de Watercrassula, die inheemse waterplanten verdringt door dichte drijvende matten te vormen die ervoor zorgen dat onderwaterplanten geen licht meer krijgen.
• Klimaatverandering kan leiden tot een tal van directe en indirecte effecten. Voorbeelden zijn verhoogde concentraties van nutriënten en chemische stoffen in het oppervlaktewater en zuurstoftekorten voor waterorganismen omdat toenemende temperatuur de oplosbaarheid van zuurstof vermindert. Ook kunnen er verschuivingen van soortenpopulaties plaatsvinden, die zo snel gaan dat het ecosysteem zich niet tijdig kan aanpassen. 

Overige KRW-indicatoren

• De Kaderrichtlijn Water. Deze indicator beschrijft op welke wijze de Kaderrichtlijn Water de waterkwaliteit beoordeelt.
• Waterkwaliteit volgens de KRW. Deze indicator laat de overall beoordeling van de waterkwaliteit volgens de KRW zien.
• Fysisch Chemische kwaliteit volgens de KRW. Deze indicator geeft de beoordeling voor de nutriënten (fosfor en stikstof) en voor een aantal fysische kenmerken zoals doorzicht en temperatuur.
• Kwaliteit specifiek verontreinigende stoffen volgens de KRW. Deze indicator laat beoordeling voor chemische stoffen zien, die specifiek voor Nederland een probleem vormen.
• Chemische kwaliteit volgens de KRW. Deze indicator laat de beoordeling zien voor chemische stoffen, die in heel Europa een probleem vormen.